ـ1ـ
عن ابن مسعود
رضى اللّه عنه
قال: ]خَطَّ
رَسُولُ
اللّهِ # خطاً
مربَّعاً
وخطَّ خطّاً
في الوسَطِ،
وخطّ خطاً
خارحاً منه،
وخطّ خُطوطاً
صِغَاراً إلى
هذا الذى في
الوسط من جانبه
الَّذِي في
الوَسَطِ،
وَقَالَ: هَذا
ا“نْسَانَ،
وَهذَا
أجلُهُ محيطٌ
بِهِ أوقَدَ أحاطَ
بهِ، وهذَا
الَّذِي هُوَ
خَارجٌ أملُهُ،
وَهذِهِ
الخطوطُ
الصِّغَارُ
ا‘غْراضُ، فإنّ
أخطأهُ هذا
نهشهُ هذا،
وإن أخْطأهُ
هَذا نهشُهُ
هذا[. أخرجه
البخارى
والترمذى .
1. (148)- İbnu Mes'ud (radıyallahu anh) anlatıyor: "Hz.
Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) birgün yere çubukla, kare biçiminde bir
şekil çizdi. Sonra, bunun ortasına bir hat çekti, onun dışında da bir hat
çizdi. Sonra bu hattın ortasından itibaren bu ortadaki hatta istinad eden bir
kısım küçük çizgiler attı.
Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bu çizdiklerini
şöyle açıkladı: Şu çizgi insandır. Şu onu
saran kare çizgisi de eceldir. Şu dışarı uzanan çizgi de onun emelidir. (Bu
emel çizgisini kesen) şu küçük çizgiler de musibetlerdir. Bu musibet oku yolunu
şaşırarak insana değmese bile, diğer biri değer. Bu da değmezse ecel oku değer.[1]
AÇIKLAMA:
İnsanın, ecel ve ölümün elinden kurtulamayacağı
burada müşahhas bir şema ile ifade edilmiştir.[2]
ـ2ـ
وعن أنس رضى
اللّه عنه
قال: ]خطّ
رَسُولُ اللّهِ
# خطاً وقال:
هذَا
ا“نسَانُ،
وخطَّ إلى جانبهِ
خطاً وقال:
هذا أجلُهُ،
وَخطّ آخرَ
بعيداً منهُ
وقالَ: هذَا
ا‘ملُ،
فبيْنَما
هُوَ كَذلِكَ
إذ جاءهُ
ا‘قربُ[. أخرجه
البخارى
والترمذى .
2. (149)- Hz. Enes (radıyallahu anh) anlatıyor: Resûlullah
(aleyhissalâtu vesselâm) yere bir çizgi çizdi ve: "Bu insanı temsil
eder" buyurdu. Sonra bunun yanına ikinci bir çizgi daha çizerek: "Bu
da ecelini temsil eder" buyurdu. Ondan daha uzağa bir çizgi daha
çizdikten sonra: "Bu da emeldir" dedi ve ilâve etti: "İşte
insan daha böyle iken (yani emeline kavuşmadan) ona daha yakın olan (eceli)
ansızın geliverir."[3]
ـ3ـ
وعن ابن عمر
رضى اللّه
عنهُمَا قال:
]أخذ رسُولُ
اللّهِ #
بمنكبِى
وقالَ كُنْ في
الدُّنْيَا
كأنَّكَ غريبٌ
أو عابرُ
سبيلٍ[.وكان
ابن عمر رضى
اللّه عنهُما
يقولُ: ]إذَا
أمْسَيْتَ فَ
َتَنْتَظِرِ
الصَّبَاحَ،
وإذَا
أصْبَحْتَ
فََ تَنْتَظِرِ
المسَاءَ،
وخُذْ منْ
صحّتِكَ
لمرضِكَ، ومنْ
حياتِكَ
لموْتِكَ[.
أخرجه
البخارى
والترمذى.وزاد
بعد قوله أو
عابر سبيل:
وعُدَّ نفسكَ
من أهل
القبورِ .
3. (150)- İbnu Ömer (radıyallahu anh) anlatıyor:
"Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) omuzumdan tuttu ve:
"Sen dünyada bir garib veya bir yolcu gibi
ol"
buyurdu.
İbnu Ömer (radıyallahu anh) hazretleri şöyle
diyordu: "Akşama erdin mi, sabahı bekleme, sabaha erdin mi akşamı bekleme.
Sağlıklı olduğun sırada hastalık halin için hazırlık yap. Hayatta iken de ölüm
için hazırlık yap."
Tirmizî'nin rivayetinde, "yolcu gibi ol"
sözünden sonra şu ziyade var: "Kendini kabir ehlinden added."[4]
AÇIKLAMA:
1- Yukarıda kaydedilenler dışında başka kaynaklarda da
rivayet edilmiş olan hadiste Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) kendisini
gerçek kulluğa veren kimseyi, önce evi meskeni olmayan garibe (gurbette olan
kimseye), sonra hareket hâlinde olan yolcuya benzetiyor. Çünkü yolcu bir yere
haz almak için inmez, yolculuğuna devam edebilmek için dinlenmek ve yolculuğu
sırasında lâzım olacak eksiklikleri tamamlamak üzere konaklar.
Ayrıca garîb, yabancı yerde tanıdığı ve
güvenebileceği kimselerin azlığı sebebiyle emniyetsizlik duyar ve belli bir
korku içerisindedir. Yolcu da öyle. Fazla olarak yolcu, taşıyabileceği zarurî
eşyayı beline yükler. Zarurî olmayan, lüks ve güç getiremiyeceği yükü almaz.
Şu halde âbide: "Garib ve yolcu gibi ol"
şeklinde yapılan tavsiyenin içinde "Dünyaya bağlanma, ölümden sonrası için
hazırlan, ebede giden yolculukta gerekli olan azığı yani ibadeti hazırla",
yani "zühd'ü elden bırakma" tavsiyesi mevcuttur. Nevevî merhum şöyle
demiştir: "Hadisin mânası şudur:
Dünyaya dayanma, ona sabit kalacağın bir vatan
gözüyle bakıp bağlanma, dünyada bâkî kalacağın içinden geçmesin, yolcunun
vatanında olmadıkça bağlanmadığı şeylere sakın dünyada bağlanıp kalma."
Hadisi şöyle anlayan da olmuştur: "Yolcu,
vatanına giden, onun peşinde olan kimsedir. Kul, dünyada, efendisi tarafından
bir ihtiyacı görmek üzere yabancı bir yere gönderilmiş kimse gibidir. Ona
düşen, verilen hizmeti bir an önce görüp dönmektir, kendisine verilen hizmet
dışında bir şeye bağlanıp kalmaz. Öyle ise mü'min vatan-ı aslîsi olan âhireti düşünmeli,
ibadet, kulluk hizmetiyle geldiği dünyada bu hizmetin dışına çıkarak dünyaya
bağlanıp kalmamalı, gönlünden, fikrinden döneceği asıl yurdunu çıkarmamalıdır.
2- Rivayetin ikinci kısmı İbnu Ömer (radıyallahu
anh)'ın şahsî sözü, yani mevkuf hadis gözükmektedir. Ancak, aynı mânaya gelen
merfu rivayetler mevcuttur. Hâkim'in tahric ettiği bir rivayet şöyle:
Rasulullah (s.a.v.) şöyle buyuruyor: "Beş
şey gelmeden evvel beş şeyin kıymetini bilin. İhtiyarlık gelmeden evvel
gençliğin, hastalık gelmeden evvel sağlığın, fakirlik gelmeden evvel
zenginliğin, sıkıntı gelmeden evvel rahatlığın, ölüm gelmeden evvel
hayatın."
Bazı âlimler İbnu Ömer (radıyallahu anh)'in
yukarıdaki sözleri merfu hadisten aldığını söylemiştir. Nitekim onun nasihati
tûl-i emeli kırmaya tazammum etmekte, ömrünü ibadet cihetinden içinde bulunduğu
gün bilmesini kişiye tavsiye etmektedir. Zira, akıllı kişi akşama erdi mi
yarını beklemez, (o günkü kulluk vazifelerini eksiksiz tamamlamıştır). Sabaha
erince de akşamı beklemez, her saatin işini saatinde yapar, ecelinin sabaha
veya akşama ulaşmadan gelebileceğini düşünür.
3- "Sağlıklı olduğun sırada hastalık halin için
hazırlık yap" sözü "ölümden sonra sana faydası olacak amelde bulun,
sıhhatli iken hayırlı işler yapmada acele et, böyle işleri başka zaman yaparım
diye te'hir etme, mevcut fırsatı bu yoldan hemen değerlendir, zira âniden
hastalık gelir ve sâlih amel yapmana mâni olur ve "sonra yaparım"
kuruntusuyla, âhirete azıksız gidiverirsin..." demektir.
İbnu Hacer der ki: Bu hadis "Kul hastalanır
veya sefere çıkarsa sıhhatli ve mukim (evinde) iken yaptığı ibadeti Cenab-ı
Hakk aynen kendisi için yazar." hadisine muhalefet etmez. Çünkü bu
hadis amel eden kul hakkında vârid olmuştur. Şu halde mü'min sağlığında ve
normal şartlarda hangi amele ve hangi niyete kendini alıştırıp adabte etmişse,
hastalık, yolculuk, yaşlılık gibi ibadet ve salih amellerine mâni olan durumlar
sebebiyle onları yapamaz hâle gelse Cenâb-ı Hakk niyetine binaen sevabını
eksiltmeksizin yazmaktadır. Müsibetle, belâya gösterdiği sabır ve tahammülün
derecesine göre kazanacağı sevaplar bundan hâriç.
İbnu Ömer (radıyallahu anh)'in hadisindeki tahzîr,
hiçbir şey yapmayan kimse hakkındadır. Zira böyle birisi hastalandığı zaman,
sağlık hâlinde hayırlı amelleri terketmiş olmaktan pişman olur. Hastalık
halinde de yapamayacak hale gelir ve pişmanlığı fayda vermez.
4- Hadiste Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)'in
Hz. Abdullah İbnu Ömer (radıyallahu anh)'in omuzundan tutması -söyleyeceklerine
dikkatini çekmek için- uyarma ve aradaki muhabbet ve samimiyeti artırmaya
yöneliktir. Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın bu çeşit davranışları
öğreticilere metod da vermiş olmaktadır. Tebliğde müessiriyeti artırmak için
bunlara da riâyet edilmelidir. Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) bütün
ümmeti kastederek tek bir ferde hitab
etmiştir.
Bu rivayette Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın
hayrın ümmete ulaşması, onların dünyayı terkederek, zarurî şeylerle yetinmeye
teşvikleri hususunda büyük bir arzu içinde olduğu görülmektedir. Aleyhi
efdalü'ssalat ve'sselam.[5]
ـ4ـ
وعن بريدة رضى
اللّه عنه
قال: قالَ
رَسُولُ
اللّهِ #: ]هَلْ
تَدْرُونَ
مَا مَثَلُ
هَذِهِ
وَهَذِهِ ـ
وَرَمَى
بِحَصَاتَيْنِ
ـ قَالوُا:
اللّهُ
وَرَسُولُهُ
أعْلَمُ. قال:
هَذاكَ ا‘ملُ،
وهذا ا‘جلُ[.
أخرجه
الترمذى .
4. (151)- Büreyde (radıyallahu anh) anlatıyor:
"Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) elindeki iki çakıl(dan birini yakına,
diğerini uzağa) atarak:
"Şu ve şu neye delalet ediyor biliyor
musunuz?" dedi. Cemaat:
"Allah ve Resulü daha iyi bilir" dediler.
Buyurdu ki:
"Şu (uzağa düşen) emeldir, bu (yakına düşen) de
eceldir. (Kişi emeline ulaşmak için gayret ederken ulaşmadan ölüverir)"[6]
ـ5ـ
وعن أبى هريرة
رضى اللّه عنه
قال: قال رَسُولُ
اللّهِ #:
]أعْذَرَ
اللّهُ تعالى
إلى امرئٍ أخّرَ
أجلَهُ حتّى
بلغَ ستّينَ
سنة[. أخرجه البخارى،
واللفظ له
والترمذى.
وعنده: أعمارُ
أمتى مابينَ
السِتِّىنَ
إلى
سبعينَ سنةً.
وأقلُّهمْ
مَنْ يجوزُ
ذلك.ولزرين
رحمه اللّهُ
قال:
مُعْترَكُ
المنايَا مَا
بَيْنَ
الستينَ إلى
السبعينَ،
ومَنْ أنْسأ
اللّهُ تعالى
في أجلِهِ إلى
أربعين فقد
أعذرَ اللّهُ
إليهِ .
5. (152)- Ebu Hüreyre (radıyallahu anh) anlatıyor. Resûlullah
(aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki:
"Ecelini altmış yaşına kadar uzattığı
kimselerden Cenab-ı Hakk, her çeşit özür ve bahâneyi kaldırmıştır."
Tirmizî'nin metni şu şekildedir: "Ümmetimin
vasatî ömrü 60-70 yıldır. Bunu aşabilenler azınlıkta kalacaklardır."
Rezîn der ki: "Çoklukla ölümün cereyan ettiği
dönem 60-70 yaş arasıdır. Allah, kime ömründe 40'ına kadar mühlet verdi ise,
ondan özrü kaldırmıştır."[7]
AÇIKLAMA:
Müşâhedemiz de gösteriyor ki, altmış yaşına varmadan
da ölenler var, 60-70 yaşlarını aşarak ölenler de var. Ancak, ümmetin, ulemâdan ve sülehadan ve
hatta hülefâdan çoğunluğu 60-70 arasında vefat etmiştir. Resul-i Ekremimiz
(aleyhissalâtu vesselâm) de bu devrede vefat edenlerdendir. Bu sebeple hadisin
şerhini yapan âlimlerimiz Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)'in bu
sözlerinde öncelikle ümmeti temsil durumunda bulunan bu ekâbir kısmını (halifeler,
âlimler, ârifler, sâlihler...) kastedmiş olabileceğini belirtirler. "60-70
arasında kuvvetlerde noksanlık ve gerileme başlar. Bu yaşa gelenlerin tam
olarak âhirete yönelmeleri gereklidir, ta ki, bidâyette olduğu üzere kuvvet ve
canlılığı yeniden bulsun." Âlimlerimiz böylece dünyevî meseleleri tahsîl
faaliyetlerinde zaaf ve geriliğe düşen kimsenin, uhrevî maksadlarla yapacağı
ibadet ve zikir gibi faaliyetlerde -gençken dünyevî işlerdeki başarısına denk-
bir başarıya erişeceğini, böylece, ağırlık verdiği bu yeni sahadaki
başarılarını görerek kişinin yenileneceğini -ve bilhassa zamanımızda çok
görülen- ruhî çöküntüden kendisini kurtararak daha dinç, daha mukavim bir
yaşlılık geçireceğini ifade etmiş oluyorlar.
Nitekim, Nasr sûresi geldiği zaman Hz. Peygamber
(aleyhissalâtu vesselâm) de ölümünün yaklaştığını anlayarak, ibadet ve zikrini
daha da artırmıştır. Şu halde yaşlılıkta, dindarlığını artırmak mü'min
ihtiyarların âdâbıdır.
Ancak şunu da belirtelim ki, dindarlığını artırmak,
dünyevî faaliyetleri tamamen terketmek demek değildir. Belki gençlikteki
aşırılıklarını terketmek demektir. Nitekim Bediüzzaman hazretleri bu noktada
dindar olan kimse ile dindar olmayan kimse arasında bir mukayese yaparak şu
açıklamayı sunar: "Namazı terk eden ... ihtiyarladıkça bahçecilikten fütur
gelir. "Neme lazım" der... "Ben zaten dünyadan gidiyorum. Bu
kadar zahmeti ne için çekeceğim..." diyecek, kendini tembelliğe atacak.
Fakat evvelki (dindar) adam der: "Daha ziyade ibadetle beraber, sa'yi
helale çalışacağım, tâ kabrime daha ziyâde ışık göndereceğim. Âhiretime daha
ziyade zahire tedarik edeceğim."[8]
[1] Buhârî, Rikak: 3; Tirmizî,
Kıyamet: 23, (2456); İbnu Mace, Zühd: 27, (4231); İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/469.
[2] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/469.
[3] Buhârî, Rikak: 4; Tirmizî,
Zühd: 25, (2335); İbnu Mâce, Zühd: 27, (4232); İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/470.
[4] Buhârî, Rikak: 2; Tirmizî,
Zühd: 25, (2334); İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ
Yayınları: 2/471.
[5] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/471-473.
[6] Tirmizî, Emsâl: 7, (2874);
İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/473.
[7] Buhârî Rikak: 4; Tirmizî,
Da'vât: 113, (3545), Zühd: 23 (2332); İbnu Mâce, Zühd: 27, (4236), Metin
Buhâri'den alınmıştır. İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ
Yayınları: 2/474.
[8] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 2/474-475.