Prof.Dr. Davut Aydüz

 

Işık Yayınları

 

İstanbul 2004

 

 

 

İÇİNDEKİLER

Önsöz....................................................................................13

 

BİRİNCİ BÖLÜM TEFSİR TARİHİ

    A. Tefsir, Te'vil, Tercüme, Meal.............................................17

        a. Tefsir...........................................................................17

        b. Tevil............................................................................20

        c. Tefsir ile Te'vil Arasındaki Farklar................................21

        d. Tercüme......................................................................24

            Tercüme iki kısımdır........................................................25

                1. Harfî veya Lafzı Tercüme............................................25

                2. Tefsiri Tercüme...........................................................26

            Kur'ân'ın Bir Tercümesi Yapılabilir mi?...........................26

        e. Meal............................................................................27

    B. Kur' ân-ı Kerim' in Tefsirine Duyulan İhtiyaç.......................28

        Müfessirin Bilmesi Gerekli Olan İlimler............................30

            I. Dînî ve Ahlâkî Şartlar................................................30

            II. İlmî Şartiar Veya Müfessirin Bilmesi Gerekli Olan İlimler................... 31

    C. Hz. Peygamber'in (sas) Kur'ân'ı Tefsiri..............................32

        a.Hz. Peygamber'in (sas) Tefsirinin Özellikleri.................33

        b.Hz. Peygamber'in (sas) Tefsirinin Önemli Kısımları ve Bu Kısımlara Dair Misaller........35

            1. Kur'ân'ı, Kur'ân'la Tefsiri..........................................35

            2. Mücmeli Beyan Etmesi.............................................36

            3. Kur'ân'ın Mânâsını Tekit Suretiyle Beyanı................36

            4. Umûmu Tahsis Etmesi.............................................37

            5. Mutiakı Takyit Etmesi...............................................37

            6. Müşkili Tavzih Etmesi...............................................38

            7. Mübhemi Beyan Etmesi...........................................38

            8. Neshi Beyan Etmesi.................................................39

            9. Amelî Olarak Tefsir Etmesi.......................................40

            10. Lügavî izahlarda Bulunması...................................41

            11. Tavsif Ederek Açıklaması........................................41

            12. Temsillerle Açıklaması..................................................42

    D. Sahabe Devrinde Tefsir.....................................................43

        a. Sahabe Tefsirinin Özellikleri.........................................44

        b. Sahabe Tefsirinin Bağlayıcılığı.....................................45

    E. Tâbiûn Devrinde Tefsir......................................................48

        1. Mekke Medresesi / Ekolü.............................................49

        2. Medîne Medresesi / Ekolü............................................50

        3. Irak (Küfe) Medresesi / Ekolü.......................................50

            a. Tâbiûn Tefsirinin Özellikleri......................................51

            b. Tâbiûn Tefsirinin Bağlayıcılık Değeri.........................52

    F. Tâbiûn Devrinden Sonraki Tefsir.....................................52

    G. Tefsir Faaliyetinin Gelişmesi ve Tefsirlerinin Tedvini............54

        Tefsirlerin Tedvini............................................................55

        Tefsir İlminin Dönemleri..................................................59

            Birinci Dönem: Tefsirin Temellerinin Atıldığı Merhale......59

            İkinci Dönem: Tefsirin Müstakil Bir İlim Olduğu Merhale.......59

            Üçüncü Dönem: Tefsirin Gelişme Merhalesi....................60

            Dördüncü Bölüm: Tefsirde Yeni Merhale.........................60

 

İKİNCİ BÖLÜM TEFSİR ÇEŞİTLERİ

    Kur'ân Tefsirindeki Farklılığın Sebepleri.................................63

        1. Kıraat farklılığından kaynaklanan ihtilaflar...................64

        2. İ'rab yönünden meydana gelen ihtilaflar.....................65 

        3. Lafzın iki veya daha fazla mânâya gelmesi..................65

        4. Kelimenin lügat mânâsında dilcilerin ihtilafları.............66

        5. Ayette ıtlak ve takyid ihtimalinin bulunması sebebiyle ihtilaf...........66

        6. Ayette, hakikat veya mecazi mânânın kastedilmesi ihtimalinden kaynaklanan ihtilaf.... 67

        7. Âyetin mânâsının umum veya husus ifade etmiş olmasından kaynaklanan ihtilaf....... 67

        8. Harfin zait olup olmadığından kaynaklanan ihtilaf.......67

        9. Hükmün mensûh olup olmaması konusundaki ihtilaf ..68

        10. Hz. Peygamber ve seleften gelen tefsir ihtilafı.............68

        11. Zamirin merciinin, âyette açıkça belli olmaması sebebiyle ortaya çıkan ihtilaf.... 69

    TEFSİR ÇEŞİTLERİ............................................................69

        I. Mevzii / Tecziİ / Âyet âyet Tefsir..........................................72

            a. Tahlilî Tefsir................................................................73

            b. İcmali Tefsir................................................................74

            c. Mukâren Tefsir............................................................75

        Tahlili Tefsir..........................................................................75

            1. Rivayet Tefsiri.................................................................76

                Rivayet Tefsirinin Zaaf Noktaları.......................................76

            2. Dirayet Tefsiri................................................................80

                2a. Mutlak Dirayet Tefsiri................................................83

                2b. Mukayyed Dirayet Tefsiri...........................................84

            A. SÛFÎ/TASAVVUFİ TEFSİR............................................84

                1. Nazarî sûfî Tefsir..........................................................86

                    Nazarî Sûfî Tefsire Örnek.................................................87

                2. İşârî Sûfî Tefsir............................................................87

                    İşârî Sûfî Tefsire Örnek....................................................89

            B. FELSEFÎ TEFSİR.............................................................90

                Felsefî Tefsire Örnekler....................................................92

            C. FIKHÎ TEFSİR..................................................................92

            D. FENNÎ/İLMÎ TEFSİR......................................................95

                Fennî Tefsire Misaller....................................................101

            E. EDEBÎ-İÇTİMAÎ TEFSİR................................................104

                1. İçtimaî Tefsir..............................................................104

                    İçtimaî Tefsire Örnek.................................................107

                2. Edebî Tefsir...............................................................108

                    Emîn el-Hûlî'ye Göre Edebî Tefsirde Takip Edilmesi Gereken Metot......... 109

                        a. Kur'ân etrafında yapılan araştırma.......................110

                        b. Kur'ân'ın içinde yapılacak araştırma..............................111

            F. LÜGAVÎ TEFSİR.......................................................112

            G.TARİHÎ TEFSİR............................................................114

            H. FIRKA TEFSİRLERİ / KELÂMÎ TEFSİRLER...................115

                1. Mu'tezile....................................................................116

                    Mu'tezile Tefsirinden Bazı Örnekler...........................119

                2. Şîa............................................................................120

                    a. İsmâîliyye (Bâtınıyye)nin Tefsir Anlayışı.................121

                        Bâtınıyye'nin Kur'ân ve Kur'ân Tefsiri Karşısındaki Durumu.......... 122

                        Bâtınî Tefsire Örnekler..............................................122

                    b. İmâmiyye Şîası'nın (İsnâ Aşeriyye) Tefsir Anlayışı ve Tefsirleri....... 124

                        İmâmiyye Şîası Tefsirlerine Örnekler....................125

                    c. Zeydiyye'nin Tefsir Anlayışı..................................126

                3. Hâriciler....................................................................127

                    Haricî Tefsirden Örnek..............................................128

                4. Ehl-i Sünnet..............................................................129

            I. İLHÂDÎ TEFSİR...............................................................131

                İlhâdî Tefsire Ömek.........................................................134

            İ. DİĞER TEFSİR ÇEŞİTLERİ.............................................135

        II. KONULU.........................................................................136

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KONULU TEFSİR

    I. Konulu Tefsirin Tanımı.....................................................137

        A. "Tefsir" ve "Mevdûî" Kelimelerinin Tanımı.......................137

            a. "Tefsir" Kelimesinin Lügat ve Istılah Mânâsı..............137

            b. "Mevdûî Kelimesinin Lügat Mânâsı...........................138

            c. "Mevdûî Kelimesinin Istılah Mânâsı............................138

        B. "Konulu Tefsir"in Istılahı Mânâsı....................138

    II. Konulu Tefsirin Doğuşu ve Gelişmesi...............................141

        Konulu Tefsirin Temel Taşı Sayılabilecek İlk Örnekler......143

    III.  Konulu Tefsir Çalışması Sayılan ve Sayılmayan Çalışmalar............... 144

    IV. Zamanımızda Konulu Tefsirin Önem Kazanması ve Sebepleri............ 148

    V. Konulu Tefsirin Çeşitleri..................................................152

        1. Kur'an'm Bütünlüğünü Esas Alan Konulu Tefsir..........153

        2. Sûre Bütünlüğüne Münhasır Konulu Tefsir..................154

        Konulu Tefsir Çeşitleriyle İlgili Diğer Alimlerin Görüşleri.. 158

        et-Tefsiru'l Mevdûî el-Amm (Genel Konulu Tefsir)...........159

        et-Tefsiru'l Mevdûî el-Hâs (Özel Konulu Tefsir)................159

            1. Sûrenin bütününde olan Cüzi / Mukayyed Konulu Tefsir.............. 161

            2. Belli bir konunun yine belli bir sûrede araştınlması..........161

    VI. Konulu Tefsir Metodunun Uygulanışı ve Bu Konuda Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar............. 162

        1. Kur'an'dan bir konu tespit edip, konuya uygun bir başlık seçerek konuyu sınırlandırmak... 163

        2. Konu ile uzaktan ve yakından ilgili bütün ayetleri toplamak.......... 164

        3. Ayetleri nüzul sırasına koymak veya hiç olmazsa Mekkî-Medenî olanları tespit etmek...... 165

        4. Toplanan âyetlerin tefsirlerini araştırmak................166

        5. Ayetleri öncelikle bulundukları ortam içerisinde işlemek................168

        6. Herhangi bir hükme varmadan veya herhangi bir kaide vaz'etmeden önce ciddî araştırma yapmak.... 169

        7. İlmî araştırma metotlarına riâyet etmek...................169

        8. Kelime ve kavramların tefsirini yapmak..................170

        9. Uyulması gereken diğer kurallar.............................172

    VII. Bir Sûreyi Konulu Tefsire Göre Araştırmanın Yöntemi... 175

        1. Önce sûreye bir giriş yapmak................................176

        2. Sûrenin temel hedefini ve çevresinde döndüğü ekseni belirlemeye çalışmak.......... 176

            Bir sûrenin temel hedefini ya da eksenini öğrenmek şu şekilde olabilir.........178

        3. Sûreye bütün olarak bakmak..................................181

        4. Sûrenin ya da âyet pasajlannın sebeb-i nüzulünü ortaya koymak.................181

        5. Dikkat edilmesi gereken diğer hususlar...................182

    VIII. Konulu Tefsirin Önemi ve Ona Olan İhtiyaç.................183

    IX. Konulu Tefsir İle Mevziî / Tecziî Tefsir Metodu Arasındaki Farklar..........................189

    X. Konulu Tefsirin Diğer Tefsir Çeşitleriyle İlişkisi.................194

    XI. Konulu Tefsir Sahasında Yazılan Eserler.........................196

Netice..................................................................................203

Bibliyografya.......................................................................205

 

 

 

ÖNSÖZ

İndiği dönemden günümüze kadar gençliğini ve tazeliğini muhafaza etmiş, -şüphesiz kıyamete kadar da edecek olan-yüce kitabımız Kur'ân-ı Kerim, aslı olduğu gibi muhafaza edilen tek mukaddes kitaptır. Çünkü O, ilâhî bir muhafaza altındadır.

Müslümanlar, ilk günden itibaren Kur'ân'ı anlamak için gay­ret sarfetmişler, muhakkak bu gayret kıyamet kopana kadar da devam edecektir. Çünkü Kur'ân, kıyâmet'e kadar canlı kalacak bir mesajdır. Onun için Müslümanlar, O'nu okumaya, üzerinde düşünmeye, tefsir ve te'vil edip hayatlarında tatbîk etmeye de­vam edeceklerdir.

Müslümanlar,   Kur'ân'ı,   başta,   vazifelerinden   birisi   de Kur'ân'1 tebyîn olan Allah Resulü'nden (sas) sorarak öğrenmiş­ler... daha sonra gelenler Sahabeden... daha sonra gelenler ise Sahabeden öğrenenlerden öğrenmişler... daha sonrakiler ise kendi gayret ve uğraşılan ile Kur'ân'ı anlamaya çalışmışlardır. Asırların geçmesiyle, Kur'ân'ı anlama ve tefsir metotları da de­ğişmiştir. Başlangıçtan günümüze kadar, lügat, belagat, edebi­yat, gramer, fıkıh, mezhep, felsefe, tasavvuf ve daha pek çok yönlerden tefsirler meydana getirilmiş, bu farklı alanlardaki tefsirlerde farklı usûller ortaya çıkmıştır. Hedef, okuyup anlaşıl­ması ve ona göre yaşanması için gönderilen bu ilâhî kitabın 1   herkesin rahatlıkla anlayabileceği duruma getirilmesi olmuştur. ^ Bu hedefi çok iyi yakalayanlar olduğu gibi, hedeften uzaklaşan­lar da olmuştur. Fakat niyetinin samimiyetine göre her bir mü-fessir sevabını inşallah alacaktır.

Müfessirler genellikle, kendilerinden evvel gelen âlimlerin sözle­rini, gerek tercih edilecek bir görüş veya zor bir kavramın îzahı ve gerekse tenkit yönünden ele alarak, eserlerine kaydetmişlerdir. İslâm'ın ilk beş altı asnndan sonra, zamanla içtimaî hayatta mukal­litlikten daha ileri gidemeyen bir durgunluğun meydana gelişinin, tefsir ilminde de bir donukluk meydana getirmesi tabii idi. Birkaç asırdan beri Avrupa'da meydana gelen fikrî ve ilmî hareketler, İslâm âleminde de bir uyanma hareketi meydana getirmişti. Pusulanın keşfi, matbaanın yaygınlaşması, Dekart'ın fikirieri, Galile ve Nevvton gibi âlimlerin keşifleri İslâm âleminin gözünü açmış, olum­lu uyanış hareketlerine vesîle olurken, Avrupa'nın ilhâdî ve dehrî felsefe ve fikir cereyanlan, İslâm âleminin birçok bölgelerinde, bilhassa Hindistan ve İran'da bâtınî hareketlerin yeniden zuhuruna sebep olmuştu. Üçüncü Selim ve İkinci Mahmut devirlerindeki ıslahat, Gülhâne Hattı, Islahât-ı Hayriye, Necit'te Vahhabî, Mağrib'de Sultan Süleyman el-Alevî'nin hareketleri gibi olaylar meydana gelmeye başlamıştı. Bu durum karşısında birçok İslâm ülkesinde bilhassa Mısır ve Hindistan'da ilim adamlan harekete geçmişler, yeni görüş ve anlayışla, ilmin de ışığı altında diğer ilim­lerde olduğu gibi, Kur'ân-ı Kerim tefsirinde yeni ufuklar açmışlardı. Hiç şüphesiz milâdî XIX. asır, müslümanlar arasında dinî hareket­lerin canlandığı bir asır oldu. İlim adamlan tefsir ilmindeki durgun­luğa ve taklitçiliğe bir son vermeye çalıştılar. İslâm dininin, ilme karşı bir tutumu olmadığı noktasından hareket ederek yeni metot ve arayışlara yöneldiler.

"Kur'ân Müslümanlığı" veya "Yeniden Kur'ân'a dönelim" şeklindeki seslerin yükseldiği günümüzde, tefsir çalışmalanna ait en   faydalı   metodun   hangisi   olduğu   konusu,   günümüz müslümanının üzerinde durması gereken önemli bir konudur. "Çünkü, Kur'ân Müslümanlığı" ve 'Yeniden Kur'ân'a dönelim" şeklindeki söylemlerden kastedilen, hakikaten Kur'ân'dan ge­rektiği şekilde istifade değil, "Sünnet"! devre dışı bırakma hare­ketidir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken husus, günümüz­de Kur'ân'dan daha iyi nasıl istifade edebiliriz meselesidir. Yani bu hususta takip edilecek metot ne olmalıdır? Yaşadığımız asrın insanına, rahatlıkla anlayacağı bir dil ve üslupla Kur'ân hidâye­tini sunmak isteyen son dönem İslâm âlimleri, eski usulleri de göz ardı etmeksizin, yeni yöntem arayışlarına girmişlerdir. Bu metodoloji arayışları çerçevesinde, konuları Kur'ân veya sûre bütünlüğü içerisinde işlemeyi hedefleyen ve bunu yaparken de Kur'ân'ın genel ilke ve prensiplerini devamlı olarak göz önünde bulunduran yeni bir tefsir metodu ortaya çıkmıştır. Tefsir çalış­malarında, asnmız insanının Kur'ân'dan en iyi istifade edebile­ceği veya problemlerinin çözümünü bulabileceği bir metot olan bu yeni yöntemin adı, Konulu Tefsir metodudur.

Biz bu çalışmamızda, önce Tefsir Tarihi hakkında bilgi vere­ceğiz. Bu başlık altında; tefsir, te'vil, tercüme ve meal kelimele­rinin tanımlarını yapacak, tefsire duyulan ihtiyaç. Peygamber Efendimizin tefsiri. Sahabe, tabiîler ve tabiîler sonrası devrin tefsiri konularını ele alacağız.

Daha sonra ise, tarih boyunca Kur'ân'ın tefsir ediliş şekilleri hakkında bilgi vereceğiz. Son bölümde ise, -genel kanaate göre bu asırda ortaya çıktığı kabul edilen- ve "Herhangi bir konuyu, Kur'ân veya sûre bütünlüğü içerisinde ele alıp, ister aynı, isterse değişik sûrelerde olsun konuyu uzaktan ve yakından ilgilendiren Mekkî ve Medenî tüm ayetleri toplayarak, mümkün mertebe nüzul sırasını göz önünde bulundurmak şartıyla ve Kur'ân'ın genel üslûbu çerçevesinde çeşitli mukayeseler yapmak suretiyle, istenileni ortaya çıkarmaktır" şeklinde tarif edebileceğimiz konu­lu tefsir hakkında geniş bir şekilde bilgi vereceğiz

Çalışmamızın birinci baskısına ilâveler ve bazı düzeltmeler yaparak ikinci baskıyı hazıriadık. Birinci baskıda "Giriş" bölü­münde kısaca yer verdiğimiz "Tefsir Tarihi" bölümünü, genişlet­tik ve "Birinci Bölüm" yaptık. Buradan hareketle çalışmamızın birinci baskısı "Tefsir Çeşitleri ve Konulu Tefsir" ismiyle yayın­lanmışken, ikinci baskıyı "Tefsir Tarihi, Tefsir Çeşitieri ve Konu­lu Tefsir" şeklinde değiştirdik. Aynca "Tefsir Çeşitleri" bölü­münde, mümkün mertebe her tefsir çeşidi için misaller vermeye gayret ettik. "Konulu Tefsir" bölümünde de, küçük bazı değişik­likler ve ilâveler yaptık.

Çalışmamızın Tefsir Târihi ve Tefsir Çeşitleri bölümünü göz­den geçirip tavsiyelerini esirgemeyen Prof. Dr. Yakup ÇİÇEK, Prof. Dr. İdris ŞENGÜL ve Yrd. Doç. Dr. İsmail ALBAYRAK Beylere ve Konulu Tefsir bölümünü gözden geçirip tavsiyelerini esirgemeyen Prof. Dr. Mevlüt GÜNGÖR ve Prof. Dr. Veli ULU-TÜRK Beylere teşekkür etmeyi bir borç bilirim. Gayret bizden, doğruya muvaffakiyet Allah'tandır.

 

Prof.Dr. Davut AYDÛZ, Aralık 2003, Adapazarı

birinci bolüm tefsir tarihi

Müslümanlar Kur'ân'ı ilk defa, vazifelerinden birisi de Kur'ân'ı tebyîn olan Hz. Peygamber'den (sas) sorarak öğren­mişler... daha sonra gelenler Sahabeden... daha sonra gelenler ise Sahabeden öğrenenlerden öğrenmişler... daha sonrakiler ise kendi gayret ve uğraşıları ile Kur'ân'ı anlamaya çalışmışlardır. Asırların geçmesiyle, Kur'ân'ı anlama metotları yani tefsir me­totları da değişmiştir. Başlangıçtan zamanımıza kadar, lügat, belagat, edebiyat, nahiv, fıkıh, mezhep, felsefe, tasavvuf ve daha pek çok açıdan tefsirler meydana getirilmiş, bu çeşitli a-lanlardaki tefsirlerde farklı usuller ortaya çıkmıştır. Sözü edilen bu faaliyetler, tefsire yönelik bir târih süreci oluşturmaktadır ki, una da "Tefsir Târihi" denilmektedir.

Biz bu bölümde. Tefsir, Te'vil, Tercüme ve Meal kelimeleri üzerinde durduktan sonra. Peygamber Efendimizin tefsiri. Sa­habe, tâbiûn ve tebe-i tabiîn tefsirleri üzerinde de duracak ve tefsir süreçlerine genel bir bakış yapacağız.

 

A. TEFSİR, TE'VİL, TERCÜME, MEAL

a.Tefsir

"Tefsir" kelimesi, "fesr" kökünden türemiş, "tef'îl" vezninde bir mastardır. Fesr, örtülü bir şeyi açmak, açık­lamak ve ortaya çıkarmak mânâlarına gelir. Doktorun, hastalığı teşhis etmek maksadıyla hastanın şişedeki idrarına bakmasına "fesr" denildiği gibi, yine hastalığı teşhis maksadıyla tetkîk ettiği suya bakmasına ve bu suyun konulduğu şişeye de "fesr" denir.

 

Ancak, "fesr"in duyu organlarıyla kavranabilecek bir kapalılığı açmak değil, akıl ile kavranabilecek bir mânâyı açıklığa kavuş­turmak mânâsına geldiği de kabul edilir.

 

"Tefsir" kelimesinin "tefsire" kökünden türemiş olduğu da savunulmuştur. "Tefsire" de, doktorun hastalığı teşhis için, hastanın şişedeki idranna bakması mânâsına geldiği gibi, yine teşhis için tetkik edilen idrar mânâsına da gelir.

 

"Tefsir" de kapalı bir şeyi açmak ve ortaya çıkarmak mânâ­larına gelir. Ancak bu kelime çokluk mânâsına delâlet eden tef'îl kalıbından geldiği için "fesr"in kuvvetlisidir ki, iyice açmak, açıklığa çıkarmak ve izah etmek demektir. Kur'ân-ı Kerim'de bu mânâda kullanılmıştır.

 

"Onların sana getirdiği her misale karşı biz sana mutlaka (o batılı yok edecek) gerçeği ve en güzel açıklamayı getiririz." (Furkân, 25/33)

 

Türkçe'de tefsir, "yorum ve Kur'ân tefsirine dâir yazılmış ki­tap" mânâlarında kullanılmaktadır. Aynca Arapça'da "şerh" kelimesiyle eş anlamlı olarak "ilmî ve felsefî eserleri izah etmek" mânâsında da kullanılmıştır.[1]

 

Tefsirciler, tefsirin ıstılahî mânâsını çeşitli şekillerde tarif et­mişlerdir. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

 

"O, Allah kelâmının açıklamasıdır", yahut "O, Kur'ân lafızla-nnın ve mefhumlarının açıklayıcısıdır".[2]

Diğer bir tanıma göre ise; "Tefsir, insan gücü ve Arapça dil bilgisinin verdiği imkân nispetinde Kur'ân metninin mânâsını konu edinen bir ilimdir".[3]

"Tefsir, mânâya açık bir şekilde delâlet edecek bir lafızla âyetin mânâsı, durumu, kıssası ve iniş sebebini açıklamaktır"[4]

 

Tefsirin âlimler arasındaki yaygın anlamı: "Kur'ân-ı Kerim'in mânâlarını keşfetmek, ondaki müşkül ve garîb lâfızlardan kaste­dilen şeyi açıklamak" demektir.[5]  Ancak bu mânâda tefsir keli­mesi yalnız Kur'ân'a has bir açıklama olmayıp, ilmî, edebî ve fikrî eserlerdeki izahlan da içerir. Beyân ehline göre tefsir keli­mesi kapalı ve anlaşılmaz olan sözün kapalılığını giderip açıkla­yacak şekilde sözü uzatıp fazlalaştrmaktır.[6]

 

"Tefsir; insan gücünün yettiği kadarıyla Kur'ân-ı Kerim'de Allah'ın murâdını araştıran bir ilimdir". Tanımda, "insan gücü­nün yettiği kadarıyla" diye kayıtlama yapmak gerekmektedir. Çünkü insanın, Allah'ın murâdını tam olarak anlamaya gücü yetmez.[7]

 

Bazıları da tefsiri şöyle tanımlamışlardır: "Ayetlerin inişlerini, durumlarını ve kıssalarını, nüzul sebeplerini, sonra Mekkî ve Medenî, muhkem ve müteşâbih, nâsih ve mensûh, hass ve âmm, mutlak ve mukayyed, mücmel ve müfesser oluşlannı, helâli haramı, va'di ve vaîdi, emri ve nehyi, ibret ve emsali gösteren bir ilimdir."[8]

 

Tefsir ilminin konusu, bütünüyle Kur'ân âyetleridir. Tefsir, Kur'ân'in bütün âyetlerini ve kelimelerini araştırma konusu ya­par. Bu ilmin gayesi; gerek bu dünyada, gerekse öbür dünyada kişilerin selâmete ve saadete ulaşmalannı sağlamak için Allah'ın kitabını, O'nun ifâde etmek istediği maksada yakın olarak anla­mak, anlatmak ve faydalı sonuçlar çıkarmaya çalışmaktır.

 

b. Te'vîl

"Te'vîl" kelimesi, “ela-yeulu-evlun”  kökünden tef'îl vezninde

bir mastar olup, geri dönmek (rücû') manasınadır. Tef'îl babı ise açıklamak, beyân, tefsir, keşf, îzâh, tercüme, netice gibi an­lamlarda kullanılır.

 

Istılah olarak, zahirî birbirine uygun olan mânâyı iki ihtimal­den birine reddetmektir. Ez-Zerkeşi'ye göre ise; âyetin muhte­mel olduğu mânâlardan birine rücû ettirilmesidir.[9]

 

Tefsir ilmindeki ıstılâhî mânâsı ile te'vîl[10] değişik şekillerde tanımlanmıştır.[11] Bu tanımlar her ne kadar ifade bakımıjıdan farklı ise de genellikle aynı mânâya yakın tariflerdir. Fakat daha çok şu tanımın üzerinde durulmuştur: Te'vîl, âyetin, taşıdığı an­lamlardan birine irca edilmesidir.[12]  Başka bir tarife göre ise te'vîl; ister zahirine uygun düşsün ister düşmesin, bir sözün tefsir ve beyanıdır. Bu tarife göre te'vil, tıpkı tefsir gibidir ki, doğru yapıldığında benimsenir, bâtıl olduğunda ise, benimsenmez ve zemmedilir. Başta İbn Cerîr olmak üzere bir çok müfessir, eser­lerinde te'vil kelimesini tefsir anlamında kullanmışlardır.[13]

 

El-Begavî'nin, te'vil ve tefsir tarifi şöyledir:

"Te'vil: Ayet-i Kerime'yi öncesi ve sonrasına uygun olan muhtemel mânâsına. Kitap ve Sünnet'e ters düşmeksizin, istinbat yoluyla hamletmektir. Tefsir ise: Ayeti, nüzul sebepleri, diğer durumlan ve kıssası itibariyle açıklamaktır."

 

Mâturîdî'ye göre:

"Tefsir: Ayetten murat olunan mânânın öyle olduğunu kesin olarak söylemek ve o mânânın kastedildiğine Allah'ı şahit tut­maktır. Bu şekilde yapılan tefsir, şayet kesin bir delile dayanı­yorsa sahihtir; dayanmıyorsa, yasaklanmış olan re'y tefsiridir.

 

Te'vil ise: Kesin kaydıyla söylemeden ve Yüce Allah'ı şahit tut­madan, ayetin muhtemel olduğu mânâlardan birini tercih et­mektir."[14]

 

c.Tefsir ile Te'vîl Arasındaki Farklar

Bazen, tefsir ve te'vil lafızlan birbiri yerine kullanılmış ve bunların ikisi de kullanılış bakımından aynı mânâdadır, diyenler olmuşsa da,[15] bazılarına göre aralarında şu farklar vardır:

 

1.Te'vil'de, tefsir lafzında olduğu gibi, anlamın doğruluğun­da kesinlik yoktur. Tefsirde, "Allah Teâlâ şu ibareden şu hük­mü, şu mânâyı murat etmiştir" diye kesin hüküm vardır. Bu cihetle tefsir kat'î bir delile ve sari'in beyanına tevakkuf eder. Böyle kat'î bir delile istinat etmezse re'y ile tefsir olur ki, bu şer'an menedilmiştir. Te'vil ise, lafızdan murad-ı ilâhiyyeyi be­yanda kat'iyet bulunmayarak lafzın ihtimallerinden birini tercih­ten ibarettir. İlk devirde bir ihtiyat tedbiri olarak te'vil lafzı, tefsir lafzından daha çok kullanılmıştır. Yine bundan hareketle İbn Kuteybe (Te'vilü Müşkili'l- Kur'ân), Taberî (Câmiu'l- Beyân an Te'vili Ayi'l- Kur'ân) ve Mâturîdî (Te'vilât) gibi ilk müfessirler, tefsirlerine tefsir yerine te'vil adını vermişlerdir.[16]

2.Te'virde, Allah'ı şahit göstermek yoktur. Zira te'vil eden, murat edilen şeyden haber vermemekte ve "Allah bununla şunu murat veya kastetmiştir" dememekte, fakat, "bu söz insan­ların konuşmalarında şu vecihlere yönelir ve Allah da en iyi bilir" demektedir.

3.Tefsirde sadece bir vecih vardır, te'vil ise bir çok vecihleri muhtevidir.

4.er-Râgıb el-Isfahânî'ye göre; tefsir, te'vîl'den daha genel­dir, tefsir umumiyetle lafızlarda, te'vil ise mânâlarda kullanılır. Meselâ, rüya te'vili gibi. Te'vil ekseriya ilahiyat konularında yazılmış kitaplarda, tefsir ise bu kitaplarda kullanıldığı gibi, bun­ların dışında yazılan eserlerde de kullanılır.

5.Tefsir kelimesinde dâima doğruya isabet bahis konusu ol­duğundan, o makbuldür. Te'vil ise makbul olma veya olmama bakımından iki kısma ayrılır. Makbul olmayan te'vil kendisine bakıldığı zaman hoş olmayan, âyetin ileri ve gerisi ile mutaba­kat etmeyen ve delilleri eksik olandır. Bu vasıfların bulunmadığı te'vil ise makbul kabul edilir.

6.Tefsir, lâfzm taşıdığı zahirî mânâyı, tevil ise bâtınî mânâyı beyan eder.

7.Yaygın görüşe göre tefsir rivayete, te'vil de dirayete da­yanmaktadır.

8.Tefsir, kelimenin kesin anlamı, te'vil ise, kesinlik olmadan kelimenin taşıdığı anlamlardan birini tercih etmektir.

9.Tefsir, kelimelerin açıklaması için, te'vîl de cümlelerin açık­lamasında kullanılır. Şu kelimenin tefsiri şu, şu mânânın te'vîli şudur denilir.

10. Tefsir ve Te'vil, Kur'ân'ı anlamada birbirini takip eden iki merhaledir. Bu görüş sahiplerine göre; Tefsir: Kur'ân âyetle­rini anlama ve mânâlarını açıklama demektir. Te'vil ise: Âyet-lerdeki kapalılık ve müşkülü giderme, âyeti doğru anlama, âyet­ten bir takım hükümler, incelikler, hakîkatler ve işaretler çıkar­ma demektir. Öyleyse Kur'ân'ı doğru bir şekilde anlamak için, bu iki merhaleye riâyet etmek, gerekir ki, birinci merhale; Kur'ân'ın tefsiri, ikinci merhale ise; Kur'ân'ın te'vilidir.

 

Birinci merhalede müfessir; Kur'ân'ın lafızlarını ve kelimele­rini, diğer âyetler, sahih hadisler, Sahabe ve tâbiûndan gelen rivayetlerle açıklamaya çalışır. Ayetin varsa sebeb-i nüzulünü, nâsih ve mensubunu, kıraat vecihlerini ve i'rabını zikreder. Bü­tün bunlarla müfessir, sahih rivayete ve sahih ilme dayanarak âyetin zahirini tefsir ve ilk anda akla gelen yakın mânâları zik­retmiş olur. Böylece müfessir iki merhaleden birincisini, yani âyetin zahirî mânâsını açıklamış.                                   

 

Müfessir, ikinci merhaleye gelince; birinci merhaledeki tefsir bilgilerinden hareketle âyetin te'viline başlar. Âyeti, te'vil için de; âyetin cümle ve terkiplerine dikkatlice bakar. Bu hususta aklına ve tefekkür gücüne dayanarak âyetin derinliklerine nüfuz etmeye çalışır. Ayetin incelik ve işaretlerine, kendisine ilham ettiği mânâlara dikkat ederek, âyetten bir takım hakîkatler ve hükümler çıkarmaya çalışır. İnsanın ilk anda aklına gelmeyen uzak mânâları da düşünür, âyette yanlış anlaşılmaya sebebiyet verecek bazı noktaları ve şüpheleri izâle etmeye çalışır. Ayeti te'vil eden kişinin yaptığı bütün bu işler, bizzat kendi tecrübesi­ne, Kur'ân hakkındaki bilgi birikimine ve birinci merhalede âyetin tefsirinde topladığı bilgiye bağlıdır. Yaptığı te'vil, âyetin tefsiri adına topladığı bilgilere ters olmamalıdır, yoksa te'vili hatalı bir te'vil olur. Güvenilir bir te'vil için, birinci merhale de­diğimiz tefsir merhalesi katiyyen ihmal edilmemeli ve yapılan te'vil, tefsirle çelişmemelidir.[17]

 

Bütün bu söylediklerimizden hareketle tefsir; sebeb-i nüzul, nesih, kırâat_ve rivayet ilimleri gibi bazı ilimleri bilmeyR bağlıdır. Bu ilimleri bilen kimseler tefsir yapabilir. Te'vil ise; îlâhî mevhibgvg bu husustaki meleke, tedebbür ve birikime bağlıdır. Onun için bunlar her müfessire nasip olmayabilir. Dolayısıyla te'vil yapan bir kimsenin te'vilinin sahih olabilmesi için tefsiri bilmesi gerekir, fakat bu her müfessir te'vil yapabilir demek değildir. Çünkü bu Allah'ın bir lütfudur ve onu istediğine verir.

 

Meselâ Peygamber Efendimiz'in ashabının çoğunluğu az-çok Kur'ân tefsirini biliyordu. Ama tefsiri ile beraber Te'vilini bilen çok azdı. Bunların başında da Peygamberimizin "Allahım O'nu dinde fakîh (anlayışlı) kıl ve O'na te'vili öğret."[18] duasına mazhar olan İbn Abbas gelmektedir.

 

Buhârî'nin rivayetine göre, İbn Abbâs (r) dedi ki: "Hz. Ömer (r) beni. Bedir savaşına katılmış Sahabenin ileri gelenleri ile birlikte (sohbet ve istişare meclislerine) alıyordu. Bu hâl, sanki, birilerinin zoruna gitmişti: "Bunu niye bizimle birlikte cemaate alıyorsun, bizim onun kadar çocuklarımız var?" diye Hz. Ö-mer'e tarizde bulunanlar oldu. Hz. Ömer onlara: "Onun kim­lerden olduğunu biliyorsunuz" diye cevap ver(ip geçiştir)di.

 

Bir gün beni çağırıp yine onlaria birlikte meclise aldı. Bu se­fer, sırf beni(m liyâkatimi) onlara göstermek için beni çağırdığını anlamıştım. Hz. Ömer (r): "Cenab-ı Hakk'ın Izâ câe nasrullahi ve'l-fethu kavl-i şerifi hakkında ne dersiniz?" diye sordu. Cema­atten bazılan:

 

'Yardıma ve fethe mazhar olduğumuz zaman Allah'a hamdetmek ve istiğfarda bulunmakla emrolunduk" diye cevap verdi. Bazıları hiçbir şey söylemedi.

Hz. Ömer (r) bana dönerek: "Ey İbn Abbâs, sen de mi böyle söylüyorsun?" dedi. Ben: "Hayır" dedim ve sustum. Hz. Ömer: "Öyleyse söyle, sen ne diyorsun?" diye bana söz verdi. Ben dedim ki: "Bu sûre Resûlullah'm (sas) ecelidir, kendisine bu sûre ile haber verilmiştir. Bu sûrede Cenab-ı Hakk (Resulüne şöyle demiştir): "Allah'ın nusreti ve fethi geldiği zaman, bil ki bu senin ecelinin artık yakınlığına işarettir. Öyle ise hamdederek Rabbini teşbih et ve ona istiğfarda bulun. O tövbeleri kabul edicidir."

 

Bu te'vil üzerine Hz. Ömer: "Bundan ben de senin söyledi­ğini anlıyorum" dedi.[19]

Bu rivayette, Bedir ashabı olan yaşlı Sahabeler, Nasr sûresi­ni zahirî mânâsı üzerine sahih bir şekilde tefsir etmişlerdir. İbn Abbas da bu tefsiri bilmekle beraber, tefsirin bir adım ötesine geçerek âyetleri te'vil etmiştir.

d.Tercüme

Tercüme kelimesi; kök itibariyle, dört harfli/rubâî "terceme" veya üç harfli/sülâsî  "receme" fiilinden türemiştir. Sözlükte; "bir kelâmı, bir dilden başka bir dile çevirmek", "bir sözü diğer bir dilde tefsir ve beyân etmek", "bir lafzı, kendisinin yerini tutacak bir lafızla değiştirmek" gibi mânâlara gelirse de, bu kelimenin bundan başka mânâları da vardır:

1. Tercüme kelimesi "bâb" başlığı, yani bir kitapta yer alan bölüm adı anlamına gelir.

2.  Bir kimsenin hayatını anlatması mânâsında kullanılır. Di­limizde kullandığımız tercüme-i hâl bu anlamdadır.

3.  Kendisine ulaşılmayan kişiye bir sözü tebliğ etmek, ulaş­tırmak demektir.

4. Bir sözü, söylendiği dilde tefsir etmeye de tercüme denir. Meselâ İbn Abbâs hakkında "O, Kur'ân'ın tercümanıdır." de­nilmesi bu mânâdadır.

5.  Bir sözü, kendi dilinden başka bir dile tefsir edip açıkla­maya da tercüme denir.

6.  Sözün bir dilden diğer bir dile nakletmeye tercüme, bu sözü nakledene de tercüman denir.[20]  Bugün kullandığımız ter­cüme kelimesi, buradaki mânâya tahsis edilmiş gibidir.

Tercüme kelimesinin ıstılahtaki mânâsı "bir kelâmın mânâsı­nı diğer bir lisanda dengi bir tabir ile aynen ifade etmektir."[21]

 

Tercüme iki kısımdır:

1. Harfi veya Lafzî Tercüme:

Nazmında ve tertibinde aslına benzetilmesi gözetilen veya diğer bir deyimle mürâdifi mürâdifinin yerine koymayı esas alan tercümedir. Bu şekildeki tercüme, tercüme edilecek metindeki her kelimenin birer birer ele alınıp, onların yerine geçebilecek diğer dildeki lafızlann her yönden gözden geçirilerek yerine konulması şeklinde yapılan bir tercümedir. Asıl metnin anlamını aksettirmesi bakımından bu tercüme tarzı, edebî eserlerde özellikle Kur'ân-ı Kerim'de kullanımı son derece güç, hatta bazen imkânsız görülen bir yön­temdir.[22]

 

2. Tefsiri Tercüme:

Asıl dildeki kelimelerin tertibine ve naz­mına bağlı kalmaksızın herhangi bir sözün anlamını bazı şerh ve izahlarla başka bir dile nakletmektir. Bu tercüme tarzında önem­li olan, tercüme edilecek metindeki gaye ve maksatların güzel bir şekilde ifade edilebilmesidir. Yani harfî tercümenin esas niteliği sayılan "Nazmında ve tertibinde asla benzeme" özelliği bu tercüme tarzında söz konusu değildir. Bundan dolayı tefsiri tercüme, harfî tercüme gibi zor bir tercüme olarak görül­memektedir. İşte bu özelliği sebebiyledir ki, günümüz tercüme­lerinde daha çok tefsirî tercümeye itimat edilmekte ve bu ter­cüme tarzı daha üstün tutulmaktadır.[23]

 

Tercümenin, Elmahlı'nm dediği gibi; aslının anlamına tama­men uygun olması için açıklıkta, delâlet ettiği mânâda, özetle­mede, etraflıca açıklamada, umûmî mânâda, özel mânâda, kayıtsız ve şartsız olmada., kısacası ilimde ve sanatta, asıldaki anlatım tarzına uygun olması gerekir. Aksi halde tam bir ter­cüme değil, eksik bir anlatım olur. Sade bir dille yazılıp yalnız akıl ve mantığa hitap eden ve edebî ağırlığı olmayan eserlerin, ilmî seviyeleri yüksek dillere tercümesi mümkün görülürse de, hem akla, hem de kalbe, yahut yalnız zevk ve hislere hitap eden ve dil açısından edebî değeri ve sanat zevkine hâiz olan eserle­rin tercümesinde basan sağlamak çok zordur.[24]

 

Kur'ân'm Bir Tercümesi Yapılabilir mi?

Kur'ân-ı Kerim'in tercüme edilebileceğini söyleyenler, O'nun tefsirî tercümesini kastetmiş, asla harfî tercümeyi kastetmemiş-lerdir. Kur'ân'm harfî tercümesinin yapılamayacağı hususunda İslâm âlimleri icmâ ile ittifak halindedirier.[25]  Çünkü O'nun lafız, edebî özellikleri ve i'câzı buna imkan vermez. Ayrıca bu, harfî tercümenin aslının yerine geçme iddiası taşıması sebebiyle Kur'ân'm yerine konması ihtimalini de taşır. Oysa Kur'ân'ın benzerini meydana getirmek, yine Kur'ân'a göre[26] mümkün değildir. Fakat tefsirî tercüme için böyle bir durum söz konusu değildir. Bir de tefsiri tercümeden doğan hatalar, eksiklik ve noksanlıklar Kur'ân'm metnine değil, tercüme eden kişiye izafe edilir. Kısacası Kur'ân'm hangi dile çevirisi olursa olsun, bu çeviri asıl mânâyı ifade etmekten çok uzaktır. Bu gerçeği hem İslâm âlimleri, hem de Avrupalı müsteşrikler itiraf etmişlerdir. Kur'ân tercümesini ölçü kabul ederek Kur'ân hakkında hüküm vermek ve O'nu bu ölçüye göre değerlendirmek ise çok yanlış ve mahzurludur. Bu değerlendirme eksik bilgiden kaynaklanan bir değerlendirmedir. Netice itibariyle Allah kelâmını hak etme­diği bir konuma oturtmaktır ki, bu da Kur'ân'a yapılan ve fakat zararı insanlığa yönelik olan büyük bir haksızlıktır. Bu haksızlık tamamen eksik ölçmek ve değerlendirmekten kaynaklanır.[27]

 

e.Meâl

Meal kelimesi de, te'vil kelimesi gibi "evl" kökünden türe­miş "mimli masdar", ya da bir şeyin varacağı yer ve gaye mâ­nâsında "ism-i mekân"dır. Te'vilden meydana gelen (elde edi­len) ürün demektir. Aynca, "bir şeyi eksiltmek" mânâsını da içermektedir.[28]

Kur'ân-ı Kerim'in lafzî olarak tam bir tercümesi yapılamaya­cağına göre, O'nu sadece aslına yakın bir şekilde ifâde etmeye çalışılmış ve buna Kur'ân'm tercümesi denmekten kaçınılmış, tercüme yerine meal lafzı kullanılmıştır.

İstılahta, bir sözün mânâsının her yönü ile aynen değil de, biraz noksanı ile ifade edilmesine meal denir. İşte Kur'ân-ı Ke­rim tercümesi için kullanılan meal kelimesi, O'nu, aynen tercü­meye imkân olmadığına, daha doğrusu yapılan işte bir eksikli­ğin mevcut olduğunu belirtmek içindir.[29]

 

B. Kur'ân-ı Kerim'in Tefsirine Duyulan İhtiyaç

Kur'ân-ı Kerim, "mânâsı açık bir Arapça ile" (Şuarâ, 26/195) Cenab-ı Hak tarafından Peygamberimize vahyedildi. Her kav­me, kendilerinin diliyle tebligatta bulunan bir resulün gönde­rilmesi, ilâhî bir kanundur.

 

Dilleri bozulmadığı için, Kur'ân'ın indiği devrin Araplan Kur'ân'ı anlıyoriardı. Ancak, sözlük anlamlarını bilmekle bera­ber anlayamayacaklan meseleler de vardı. Bu yüzden İbn Hal­dun'un ifade ettiği "Kur'ân Arapların diliyle ve belagat üslûpla-nyla indi. Araplann cümlesi O'nu anlıyorlar, müfredat ve terkip­ler halinde mânâlannı biliyorlardı." hükmü, haklı olarak tenkide uğramıştır. "Kur'ân-ı Kerim'in Arap dilinde nazil olmasıyla bü­tün Araplann bunu anlaması iktiza etmez" diyen Ahmet Emin, bugünkü misallerle bile bu iddiayı teyit etmektedir. Fransızca veya ingilizce yazılan bir kitabı bütün Fransızlar veya ingilizler anlayamazlar. Çünkü bir kitabı anlayabilmek için söz konusu dilden başka, aklen ve kültür bakımından kitabın seviyesine ulaşmış olmak da şarttır.[30]  Hadislerden de anlaşılıyor ki Kur'ân-ı Kerim'deki bazı âyet ve kelimeler hususunda bazı sahabiler gerek Hz. Peygamber'e (sas) ve gerekse alim sahabilere müra­caat ederdi. Bir taraftan müteşâbih ayetler, diğer taraftan Arap alfabesinin o zamanki büyük noksanlığı sayılan hareke ve nok­taların bulunmayışı, nihayet muhtelif kırâatlann mevcudiyeti, Kur'ân-ı Kerim'in bazı yerierini tefsir etmek ihtiyacını zaruri kılmıştır.[31]

 

Kur'ân, mü'minlerin şahsî ve içtimaî hayatlarını düzenlemek gayesiyle, teşriî hükümler vazediyordu. Bu hükümleri istinbat etmek, sadece Arapça'yı bilmekle mümkün olmaz. Geçmiş ümmetlerin, husûsiyle Ehl-i Kitab'ın sapıttıklan mevzuları bildi­riyor, tahrif ettikleri hâdiseleri düzeltiyor, ihtilafa düştükleri me­seleleri hallediyordu. İstikbalde vukua gelecek bazı olaylar ve keşiflere işaret ediyor, uhrevî hayat hakkında son derece müc­mel bilgiler veriyordu. Onda müteşâbih âyetler, müphem bırakı­lan hususlar, tahsisi murat edilen umumî hükümler vardı. Bu sahalarla alakalı âyetleri layıkıyla anlamak, o mevzularda yük­sek bir ilmî seviyeye bağlıdır. Bazı önemli özelliklerini hülâsa ettiğimiz böyle bir kitabın, herkes taraftndan kolayca ve incelik­leriyle anlaşılması elbette kolay değildir.

 

Ashab, umumiyette Kur'ân'ı en iyi anlayan insanlar idi. İnançları saf idi. Eski medeniyetierin ve felsefelerin tesiri alfanda yetişmemişlerdi. Başka kavimlerle karışmadıkları için lisan zevk­leri bozulmamıştı. Âyetier ve onlarla alâkalı hâdiseler arasındaki irtibatları biliyorlardı. Kur'ân'ı iyice anlamak hususunda tam bir teveccühleri vardı. Ondan tam manâsıyla istifade ettiler, ondaki mânâları ruhlarına sindirmeye çalıştılar. Anlayamadıkları âyetler hakkında, çeşitli vesilelerle Peygamberimizin izahlanna da mut­tali olduklarını unutmamak lazımdır. İşte bu hususiyetlerinden dolayı Kur'ân'ı en iyi anlayanların sahabiler olduğu kabul edilir.

 

Sahabe arasında, tabiatıyla, Kur'ân'ı anlama bakımından seviye farklan vardı. Kur'ân'la meşguliyet, Peygamberie müsâhebet, aklî muhakeme kabiliyeti, Arap dili ve şiirine vukuf, târihî malûmat derecelerine göre Kur'ân hakkındaki bilgileri de farklı oluyordu. Sahabenin temayüz ettikleri sıfatlanna rağmen en ileri gelenlerinin dâhi anlayamadıkları âyetier vardı. Bundan dolayı Kur'ân'ın açıklanmasına ihtiyaç vardı.[32]

 

Görüldüğü üzere Kur'ân-ı Kerim'in tefsirine büyük bir ihtiyaç vardır. Vakıa Kur'ân, bir belagat mu'cizesidir. Birçok meseleleri, hükümleri pek açık, me'nus lâfızlar ile beyan buyurmaktadır. Fakat ilmî, edebî, ahlâkî, hukukî, içtimaî hakîkatler ne kadar vazıh bir tarzda yazılmış olursa olsun, bunları anlamada şerh­lere, îzahlara ihtiyaç duyulur. Bu cihetiedir ki, en belîğ edîplerin, en muktedir müelliflerin eserleri hakkında birçok şerhler, haşi­yeler yazılmıştır.

 

Biraz önce de söylediğimiz gibi, Ashâb-ı Kiram, Kur'ân'ın birçok âyetini anlıyoriardı. Anlamadıklan yerleri de Hz. Pey­gamber (sas)'e veya sahabeden ileri gelenlere soruyoriardı. Onun için onların zamanlannda yazılı tefsirlere pek lüzum gö­rülmeyebilirdi.

 

Halbuki İslâm Dîni, yalnız bir zamana, yalnız Arap kavmine mahsus değil, bütün müstakbel zamanlara, kavimlere de şâmil, umumî bir dindir. Bu nedenle Kur'ân'ın mânâsından her müslüman kavmin bihakkın istifâde etmesi bir zorunluluktur. Bu istifâde ise ancak tefsir vasıtasıyla gerçekleşebilir.

Öte yandan herkes, kendi anlayışına göre Kur'ân'a mânâ ver­se, Kur'ân'ın beyânatndan hüküm çıkarsa birçok hakikatler kay­bolur. Birçok hatalar meydana gelir, birçok ihtilâflar yüz gösterir, müslümanlar arasında gerekli olan birlik ve beraberlikten eser kalmaz. Binaenaleyh Kur'ân- Kerim'in güzelce anlaşılması için salâhiyet sahibi, dinî ilimlerde vesâirede mütebahhir olan İslâm âlimleri tarafından tefsirler yazılmasına dâima ihtiyaç vardır.[33]

 

Müfessirin Bilmesi Gerekli Olan İlimler

Kur'ân-ı Kerim'in mânâ ve maksadını ortaya koymaya, Al­lah'ın kelâmını îzâh ve açıklamaya çalışan kişilerin bilmesi gere­ken bazı ilimler vardır. Yoksa önüne gelen herkes tefsir yapa­maz. Yapsa da yaptığı iş tefsir olarak kabul edilemez.

Mes'ûliyetli bir iş olan Kur'ân'ın tefsiri için uyulması gerekli bazı şartlar vardır. Bunlar, Dînî-Ahlâkî şartlar ve İlmî şartlar olmak üzere iki kategoride değerlendirilecektir.

I. Dînî ve Ahlâkî Şartlar:

a. Allah'ın Kitabı'nı tefsir etmek isteyen bir kimse, sahîh bir i'tikat ve kuvvetli bir îmâna sahip olmalı, Kur'ân ahlâkı ile ahlâklanıp, Sünnet-i Nebevîye'ye sıkı sıkıya sarılmalıdır. Çünkü kötü i'tikat sahiplerinin yazacakları tefsirler, kendi bozuk kanaatlannın ortaya konduğu bir kitap olacaktır. Peygamber Efendimiz'in (sas) sünnetlerine riâyet etmeyenlerin yazacakları tefsirler de, itimattan mahrum, manevî feyizden nasipsiz ola­caklardır. Hele ilhâd erbabının yazacakları tefsirler, İslâm bün­yesini tahrip gibi hâince bir maksat için yazıldığından, bunlan ele almak bile caiz değildir.

 

b. Kur'ân'1 tefsir etmek isteyen bir kimse, bu niyetinde ihlaslı olmalıdır. Yani, yalnız Yüce Allah'ın rızâsını kazanmak, Kur'ân'a hizmet ve Müslümanlann istifadesine arzetmek niye­tiyle, Kur'ân'ı doğru bir şekilde tefsir etmelidir. Yoksa başka duygu ve düşüncelerle, kendi hevâ ve hevesine uyarak ve baş­ka çıkarlar düşünerek tefsir yazılmaz. Zira bu düşünceyle yola çıkan bazı bid'at ehli kimseler, kendi zayıf ve boş itikatlannı teyit düşüncesiyle tefsir yazmışlardır. Bunlann bazıları esas niyetlerini gizleyerek sûret-i haktan görünmüş, halkı Selef-i Sâlihîn'in doğ-m yolundan ayırmak gayesiyle kalplere şüphe bırakacak mese­leler üzerinde durmuşlardır.

 

II. İlmî Şartlar Veya Müfessirin Bilmesi Gerekli Olan İlim­ler:

1. Bir kitabı anlayabilmek için her şeyden önce o kitabın di­lini bilmek gerekir. Kur'ân-ı Kerim'i anlamak ve tefsir edebilmek için de başta Arapça'yı çok iyi bilmek gerekir.

2. Belagat ilmi. (Meânî, Beyân ve Bedî').

3. Hadîs ve hadîs usûlü ilmi.

4. Fıkıh ve fıkıh usûlü ilmi.

5.  Kur'ân ilimleri. (Esbâb-ı nüzul, nâsih-mensûh, muhkem-müteşâbih vb.)

6. Kıraat ilmi.

7. Vehbî ilimler.

8. Kelâm ilmi.[34]

9.  Sosyoloji, Psikoloji, Astronomi, Fizik, Kimya, Tıp, Tarih vb. ilimler.[35]

 

Güvenilir bir tefsir için en azından bu ilimleri bilmek gerekir. Bu ilimlerden yoksun kimselerin yapacağı tefsirler, hatalarla dolu olacağı gibi, aynı zamanda ilmî ciddiyetten de uzak olacaktır.

 

Bütün bunlarla birlikte Bedîüzzaman gibi bazı âlimler, bu a-sırda bir kişinin Kur'ân tefsiri yazamayacağı görüşündedir. Kur'ân, bütün ilimlerden bahsettiği ve bir kimsenin de bu ilimle­rin hepsini bilmesinin mümkün olamayacağından dolayı, Kur'ân'ın tefsiri heyet halinde yazılmalıdır. Yani belidi ilim dal­larında mütehassıs olan müslüman âlimler tarafından meydana getirilen ilmî bir heyet tarafından yazılmalıdır.

 

C. Hz.Peygamber'in (sas) Kur'ân'ı Tefsiri

Yüce Allah'ın rahmet ve hikmeti, ilahî kitabı insanlara vahiy sure­tiyle göndermeyi iktiza ettiği gibi, vahye mazhar olan Peygamberin de O'nu bizzat açıklamasını istemiştir. Allah'ın kitabının mânâ ve ahkâmını, Peygamber'in izah etmesi bundan dolayı gereklidir. Çün­kü Kur'ân-ı Kerim'deki hakikatlan bize en iyi öğretecek, bizzat kendi­sine kitap gelen seçkin zât Hz. Peygamber'dir (sas). O, Kur'ân tefsi­rinin aslı ve esasıdır. Zira Kur'ân O'na indirilmiştir. O, mutlak olarak Kur'ân'ı insanlar içinde en iyi bilen ve en iyi anlayandır. Bu bakım­dan O, mübelliğdir ve tebyinle mükelleftir. Bu hususlar âyetlerde açık olarak belirtilmiştir. Bu sebepledir ki, Kur'ân kendisinin tefsir edilmesini yine evvelâ kendisi istemiştir. O halde ilk tefsir hareketi, islâm'ın kendi bünyesinden doğmuştur.

Evet, Hz. Peygamber (sas) tebliğ ve tebyinle mükelleftir. Çünkü tebliğ, peygamberliğin esaslanndan biridir. Tebliğsiz peygamber olmaz. Bu bakımdan Kur'ân-ı Kerim'de gerek Hz. Peygamber'e ve gerekse diğer peygamberlere âit tebliğ emirleri çok fazladır. "Ey peygamber, sana Rabbin tarafından gönderileni herkese bildir. Böy­le yapmazsan peygamberlik vazifeni yapmamış olursun. Allah seni insanlardan korur". (Mâide, 5/67) İşte bu âyet-i kerîme de tebliğin peygamberlik vazifesinin esası ve peygamberin bu vazifeyi yapmak­la mükellef olduğunu beyân etmektedir. Hz. Peygamber'in tebliğ edeceği şeyi, herkesten iyi bileceğinde şüphe yoktur. Bu bakımdan Kur'ân-ı Kerim'in tefsiri denilince, ilk olarak akla Hz. Peygamber gelir. Zira tebÜğ iki şekilde yapılır: Birisi, risâleti yani Kitabı tebliğ, diğeri de mânâlannı agklamak ve bildirmektir.[36] Burada, konuyla ilgili birkaç âyeti hatırlatmakta fayda vardır:

"Biz sana da Kur'ân'ı indirdik. Ta ki insanlara, kendilerine ne indirildiğini açıkça anlatasın ve ta ki insanlar da iyice fikirle­rini kullansınlar". (Nahl, 16/44)

 

"İnsanlar arasında Allah'ın sana bildirdiği şekilde hükmet­men için Biz, sana kitabı gerçeğin, hakkın ta kendisi olarak in­dirdik.". (Nisa, 4/105)

 

"Ey Resulüm, sana bu kitabı indindemiz, sırf onların, hak­kında ihtilaf ettikleri gerçekleri açıklaman ve sırf iman edecek kimselere hidâyet ve rahmet olması içindir.". (Nahl, 16/64)

 

"Sonra O'nu açıklamak da, bize aittir." (Kıyâme, 75/19) Bazı âlimlere göre buradaki açıklamaktan murat, Hz. Peygamberin tebyin ve tefsir etmesidir.[37]

Kur'ân'ın en sağlam müfessiri yine Kur'ân'dır. Çünkü bazı âyetler, diğer bazılarını tefsir eder.[38] Kur'ân'ın Kur'ân ile tefsirin­den sonra, O'nun ilk müfessiri Hz. Peygamber'dir. Onun için tefsirde, hadislerden müstağni olmak, söz konusu değildir.

 

a. Hz. Peygamber'in Tefsirinin Özellikleri:

Hz. Peygamber'in tefsiri, Kur'ân'ın mücmel olan âyetlerini tafsil, umumî hükümlerini tahsîs, müşkilini tavzih, neshe delâlet etme, müphem olanı açıklama, garip kelimeleri beyan etme, tavsif ve tasvir ederek müşahhas hale getimtıe, edebî incelikleri muhtevi âyetlerin maksadını bildinne gibi belli başlı kısımlara taalluk eder.[39]

Ahkâma, âhiret ahvâline, kısas ve ahbâra ait bazı hususlar vardır ki, Kur'ân'da zikredilmezler. Bunların tefsiri Peygambe­rimize bırakılmıştır. "Biz sana da Kur'ân'ı indirdik. Tâ ki insan­lara, kendilerine ne indirildiğini açıkça anlatasın" (Nahl, 16/44.) âyetiyle, Hz. Peygamber açıklamakla mükellef kılınmıştır. O'nun beyanı; kavliyle, fiiliyle ve ikrarıyla olurdu. Bundan dolayı Hz. Peygamber Efendimiz (sas) ashabının, Kur'ân'ı ve O'nunla amel etmeyi, onar onar âyetler halinde öğrenmelerini temin ediyordu. Bu öğretimin teferruatı hakkında fazla bilgimiz yoktur. Yalnız şunu söyleyebiliriz ki, Hz. Peygamberin (sas) âyetleri tefsir etmesi, programlı bir takrir şeklinde olmayıp müteaddit vesilelerle oluyordu.[40]

Sünnet, Kur'ân'ı iki şekilde beyân eder. Birincisi, kitaptaki mücmeli beyândır. Meselâ, namaz vakitleri, zekâtın miktarı, hac menâsikinin beyânı gibi. İkincisi ise, Kitapta bulunmayan bir hüküm koyar. Zira Kur'ân, "Hz. Peygamber'e itaatin, ancak Allah'a itaat olduğunu" (Nisâ,4/80.) ve "O'nun hevâ ve hevesi­ne göre konuşmayacağını" (Necm, 53/3) ve "Peygamber size ne getirdi ise onu alınız, sizi neden nehyetti ise, ondan çekini­niz" (Haşr, 59/7), keza "Allah ve Peygamberi bir işe hükmettiği zaman gerek mümin olan bir erkek, gerek mümine olan bir kadın için işlerinde kendilerine muhayyerlik yoktur. Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse muhakkak ki o apaçık bir sapıklık yoluna sapmıştır" (Ahzâb, 33/36), şeklinde beyân buyurmakta­dır. O halde Kur'ân'da bulunmayan bir mesele hakkında Hz. Peygamber'in bir sünneti varsa, bu sünnet hüküm makamına kâim olarak, o meseleyi farz veya haram kılabilir.

 

Meselâ, Allah Teâlâ, iki kız kardeşi bir nikâh altında toplamayı haram kıldı. (Nisa, 4/23) Fakat kadında halasını veya teyzesini bir nikah altında toplamanın haram oluşu, Hz. Peygamber'in (sas) hadîsi ile sabittir.''[41] Keza, bir kısım süt muharremaünı Allah Teâlâ şu sözlerle "Sizlere... sizi emziren (süt) analannız, süt kardeşlerinizle evlenmek haram kılınmıştır" (Nisa, 4/23) beyân etmiştir. Sünnet ise[42] , âyette zikri geçen iki kişiye, hala, teyze, erkek kardeş kızı, kız kardeş kızı gibi diğer süt akrabalannı da ilave etmiştir.[43]

 

Kur'ân'daki hükümlerin ekserisi külK olduğundan, o külE hü­kümleri izah ve açıklamak için dâima sünnete ihtiyaç duyulmuştur. Başlangıçtan beri sünnet, İslâmî teşri'in ikinci kaynağı olmuştur.[44]

Hz. Peygamber'in (sas) Kur'ân'ı tefsir ettiğini, muhtelif hadis mecmualanndaki rivayetlerden öğrenmekteyiz. O'nun bu tefsiri, hadis mecmualannın "Kitâbu't- tefsir" bölümünü oluşturmuştur.

 

Resûlullah Efendimizin (sas) tefsiri daha ziyade sahabe so­rularına cevap verme şeklinde gerçekleştiği için, her şeyin ken­disine sorulamadığı düşünülürse tefsirinin de azlığı söylenebilir. Gerçekten de hadis mecmualanndaki Hz. Peygamber'in (sas) tefsirine aynlan kısımlar, tefsir kitaplanndaki tefsiriere göre az­dır. Fakat yine muteber hadis kitaplarında Hz. Peygamberin (sas) gerektiğinde âyetleri tefsir ettiğini gösteren ve bir bölüm oluşturacak sayıya ulaşan hadisleri mevcuttur.[45]

 

b.Hz. Peygamber'in (sas) Tefsirinin Önemli Kısımları ve Bu Kısımlara Dair Misaller[46]

 

1.Kur'ân'ı, Kur'ân'la Tefsiri:

Bilindiği gibi tefsir yollarının en güzeli ve doğrusu, Kur'ân'ın yine Kur'ân ile açıklanmasıdır. Zira Kur'ân'ın bir yerinde umumî olan, bir başka yerinde tahsis edilir. Herhangi bir ayette müc­mel olan husus, bir başka âyette mufassal olarak zikredilmiş olabilir. Bunlara ait misaller çoktur. Kur'ân'ın açıklanmasında bu yola baş vurmanın ilk numunelerini de Hz. Peygamber'in (sas) tefsirinde buluyoruz.

 

"İman edip imanlarına zulüm bulaştırmayanlar var ya, işte korkudan emin olma onların hakkıdır, doğru yolda olanlar da onlardır." (En'âm, 6/82) âyeti inince, "İçimizde nefsine zulmet­meyen kim var?" diyerek, bu durum Resûluîiah'ın (sas) asha­bına ağır gelmişti. Bunun üzerine ResûluUah (sas) dedi ki: "Zannettiğiniz gibi değil, buradaki zulüm Lokman'ın oğluna dediğidir: Evladım sakın Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk el­bette büyük bir zulümdür." (Lokman, 31/13)[47]

Böylece Peygamberimiz (sas), başka bir âyete dayanarak, umumî bir mânâyı tahsis etmiş ve yanlış anlamanın önüne geçmiştir.

 

2.Mücmeli Beyan Etmesi:

Hırsızlık yapanlar hakkında Kur'ân'da "Hırsız erkek ile hırsız kadının irtikâb ettikleri bir suça karşılık ve Allah tara­fından insanlara ibret verici bir ukubet olmak üzere ellerini kesi­niz." (Mâide, 5/38) buyurulur. Âyette umumî olarak zikredilen hırsızlığın, cezalandırmaya müstahak olan sınırını, ResûluUah Efendimiz (sas) şöyle tahsis ve tebyîn etmiştir: "Çeyrek dînar veya daha fazla miktar çalanın eli kesilir."[48]

Peygamber Efendimiz'in (sas) ibâdetlere ve muamelelere dair mücmel âyetleri beyan etmesinin örnekleri sayılamayacak kadar çok ve teferruatlıdır. Fıkıh mevzulanna göre tertip edilmiş olan sahih hadis kitaplan, hep bu neviden olan açıklamalarla doludur.

 

3.Kur'ân'ın Mânâsını Tekit Suretiyle Beyanı:

Hz. Peygamber'in (sas) Kur'ân'ı açıklama tarzlarından biri de sünnetin. Kitabın mânâsına muvafık bir tarzda varit olması şeklinde görülür. Beyanın bu tarzından maksat, hükmün takviye edilmesidir. Yoksa aynı mânâ, âyette de ifade edilmiştir. Âyetin ifade ettiği hüküm ve mânâ, farklı vesilelerle belirtilmek suretiyle kuvvet kazanmakta ve böylece ResûluUah (sas) hatırlatma vazi­fesini yerine getirmektedir.

 

“Ey iman edenler! Şarap, kumar, putlara kur­ban kesilen sunaklar, fal okları, şeytana ait murdar işlerden başka bir şey değildir. Bunlardan geri durun ki felah bulaşınız!" (Mâide, 5/90) âyeti nazil olunca ResûluUah Efendimiz (sas): "İçki haram edildi.”[49]  demek suretiyle, âyetin ihtiva ettiği hük­mü tekit ederek açıklamıştır.

 

4. Umûmu Tahsis Etmesi:

Lafız ve/veya mânâ bakımından kapsamına giren bütün fert­leri kapsayan lafza, umûm lafız denir. Umumî lafızlar bazen tahsis olunur. Kur'ân, Kur'ân ile tahsis edildiği gibi, sünnet ile de tahsis edilebilir. Nitekim bunun aksi, yani sünnetin umumi­yetinin Kur'ân ile tahsis olunduğu vakidir. ResûluUah Efendimi­zin (sas) bütün dinî beyanatı vahiy ve ilhama istinat ettiğinden, sünnetin Kur'ân'ı tahsis etmesi caiz olur.

 

"Zina eden kadın ve er­keğin her birine yüz değnek vurun." (Nûr, 24/2) âyetinde zina eden herkese yüz değnek vurulması umumî olarak emredilmiş, Peygamber Efendimiz (sas) bu emri; bekâriara tahsis etmiş, evli olan erkek ve kadın için ise recm cezasını tespit etmiştir.[50]

 

5.Mutlakı Takyit Etmesi:

Peygamber Efendimizin (sas) Kur'ân'ı açıklama şekiUerinden biri de, ondaki bazı mutlak lafızlan takyit etmek suretiyle ol­muştur.

 

"Hırsız erkek ile hırsız kadının irtikap ettikleri suça bir karşı­lık ve Allah tarafından insanlara ibret verici bir ukubet olmak üzere eUcrini kesiniz." (Mâide, 5/38) âyeti mutlak bir âyettir.

 

Yani hırsızın hangi elinin ve nereden kesileceğini belirtmemiştir. Ayetteki bu mutlaklık, sünnet tarafından "sağ elin bilekten kesi­leceği" şeklinde takyit edilmiştir, kayıtlanmıştır.[51]

 

6.Müşkili Tavzih Etmesi:

Kur'ân'in müşkilinden maksat, herhangi bir âyetin, diğer bir âyete muârız/zıt olduğunu çağnştarmasıdır. "Kur'ân'ı gereği gibi düşünmeyecekler mi? Eğer Kur'ân Allah'tan başkasına ait ol­saydı, elbette içinde birçok tutarsızlıklar bulurlardı." (Nisa, 4/82) âyetinin tasrih ettiği gibi, Kur'ân'da tearuz olması mümkün değildir. Tearuz ettiği sanılan hususlann izâle edilmesi gerekir. Sahabe ve sonradan gelen bazı âlimlerin bu nevi izahları bu­lunduğu gibi. Peygamberimizin (sas) bazı müşkiUeri tavzih etti­ğini görmekteyiz.

 

“Altını, gümüşü yığıp Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlan acı bir azabın beklediğini müjdele!" (Tevbe, 9/34) âyeti nazil olunca, bu müslümanlara ağır geldi. Çünkü bu âyetin mirasa mani olduğunu sanmışlardı. Ömer b. el-Hattâb Müslü­manları temsilen Peygamber Efendimiz'den (sas) açıklamada bulunmasını istedi. Peygamberimiz (sas) de: "Allah zekâtı sa­dece mallannızm geriye kalan kısmını temizlemek için farz kıl­mıştır. (Ölümünüzden) sonraya bırakacağınız mallarda ise mi­rası farz kılmamıştır." buyurdu.[52]  Böylece bu âyetin meşru yollardan kazanıp biriktirmeye mani olmadığı, âyet-i kerimedeki tehdidin ancak mallannın zekatnı vermeyenler hakkında ol­duğu anlaşıldı.

 

7.Mübhemi Beyan Etmesi:

Kur'ân'da, herhangi bir sebeple kapalı ve muğlak bırakılan, haklarında kat'î izahın ancak nakle mütevakkıf olduğu mübhem hususlar, Resûlullah (sas) tarafından açıklanmıştır.

 

"Namazlara, hele salat-ı vustaya dikkat edin ve kalkıp huşu ile Allah'ın divanında durun." (Bakara, 2/238) âyetindeki "es-Salâtu'l-vustâ"nın ikin­di namazı olduğu Peygamberimiz (sas) tarafından bildirmiştir.[53]

 

8.Neshi Beyan Etmesi:

Nesih; "şer'î bir hükmün başka bir şer'î delil ile kaldırılması" demektir. Kur'ân-ı Kerim'deki âyetlerden herhangi birinin hük­münün mensûh olduğuna dair, Peygamberimiz (sas) tarafından söylendiği rivayet edilen bir hadis yoktur. Sünnetin neshi beyan etmesi, neshe delâlet etmek suretiyledir.

 

"Sana hürmetli ayı ve bu ayda savaşmanın hükmünü so­rarlar. De ki: "O ayda savaşmak büyük bir günahtır. Fakat in­sanları Allah yolundan engellemek, Allah'ı inkâr etmek, Mescid-i Haram'ı ziyareti yasaklamak, o mescidin cemaatini yani müslümanları oradan çıkarmak ise, Allah nazarında daha bü­yük günahtır." (Bakara, 2/217) âyeti, haram aylarda savaşma­nın haram olduğunu tasrih etmektedir. Taberî'nin ifadesine göre: "Te'vil ehli bu âyetin mcnsuh mu yahut hükmünün sabit mi olduğunda ihtilaf etmişlerdir." Taberî, her iki görüş sahiple­rinin mütalaalarını naklettikten sonra devam ederek diyor ki: "Bize göre doğru olan Atâ b. Meysere'nin şu sözüdür: Haram aylarda müşriklerle kıtali nehyeden hüküm, "...ve müşrikler nasıl sizinle topyekün savaşıyor­larsa siz de onlarla topyekün savaşın" (Tevbe, 9/36) âyetiyle neshedilmiştir. Tevbe sûresi 36. âyetin. Bakara sûresi 217. âyeti neshettiğini şundan dolayı kabul ettik ki; haram ayların bir kıs­mında, Resûlullah Efendimizin (sas) Huneyn'de Hevâzin ile, Tâif'te Sakîf kabilesiyle savaştığı ve Ebû Amir'i, oradaki müş­riklerle savaşmak üzere Evtâs'a gönderdiği hususundaki haberler meşhur olmuştur. Bu vak'a Şevval ve Zilka'denin bir kıs­mında olmuştu ki, bunlar haram aylardandır. Böylece malûm olur ki, bu aylarda savaşmak haram olsaydı ve bu iş günah sayılsaydı, Resûlullah Efendimiz (sas) bu fiili işlemekten en uzak duran insan olurdu."[54]

Şu halde Peygamber Efendimiz'in (sas) bu davranışı, haram aylarda savaşmayı, mutlak olarak nehyeden âyetin mensuh olduğuna delâlet etmiştir.

 

9.Amelî Olarak Tefsir Etmesi:

Allah Resulü (sas), bir çok âyetlerde emrolunan hususları, bizzat tatbîk ederek göstermiş, böylece o âyetlerden ilahî mura­dın ne olduğunu iyice açıklamıştır.

 

Selman-ı Fârisî'den gelen bir rivayete göre: Bir adam ResûluUah'a gelip "es-selâmu aleyke (sana selâm olsun)" dedi. O da "ve aleyke ve rahmetuUah (selâm ve Allah'ın rahmeti sana da olsun)" diye karşılık verdi. Sonra bir başkası geldi, "es-selâmu aleyke ve rahmetuUah (selâm ve Allah'ın rahmeti sana olsun)" dedi. Resûlullah Efendimiz (sas): "ve aleyke ve berekâ-tuUah (bunların aynısı, ayrıca Allah'ın bereketi sana da olsun)" dedi. Sonra bir başkası gelip "es-selâmu aleyke ve rahmetullahi ve berekâtuhu (selâm, Allah'ın selâmı, rahmeti ve bereketi sana olsun)" dedi. Peygamberimiz (sas): "ve aleyke (bunların aynısı sana da olsun)" dedi. Bunun üzerine o adam: "Yâ Resûlallah, anam babam sana feda olsun, sana falan ve falan adam gelip selâm verdiler, sen de onlara, bana verdiğin karşılıklardan daha fazlasıyla mukabele ettin" dedi. Resûlullah Efendimiz (sas) de cevaben: "Sen bize artık söylenecek bir şey bırakmadın ki! Yüce Allah: "Şayet size selam verilirse, siz de ondan daha güzel bir tarzda selamı alın, en azından verilen selâmın misli ile karşılık

verin!" (Nisa, 4/86) buyuruyor; biz de sana aynısıyla mukabele ettik. "[55]

 

Peygamber Efendimiz (sas) böylece

"Şayet size selam verilirse, siz de ondan daha güzel bir tarzda selamı alın, en azından veri­len selâmın misli ile karşılık verin!" (Nisa, 4/86) âyetini amelî olarak göstermiş olmaktadır.

 

10.Lügavî izahlarda Bulunması:

Peygamberimize sorulan sorular üzerine âyette geçen bazı kelimeleri açıkladığı görülmektedir. O'nun açıklamaları; teferru­ata girmeden, soranın durumuna göre, en kısa yoldan mânânın anlaşılmasını hedefler. Bundan dolayı bazen sadece kelimenin mürâdifini söyler, bazen geniş tarifte bulunur, yahut ondan maksadın ne olduğunu bildirir. Biz bu konuda da bir tek misalle iktifa edeceğiz.

 

"O tövbe edenler, o ibadet edenler, o hamd edenler, oruç tutanlar, o rükû eden­ler, o secdeye kapananlar..." (Tevbe, 9/112) ayetindeki "sâihûn" kelimesinin hangi mânâya geldiği sorulunca Resûlullah (sas): "Oruç tutanlar." demek olduğunu söylemiştir.[56]

 

11 .Tavsîf Ederek Açıklaması:

Allah Resûlü'nün (sas) Kur'ân'ı açıklama tarzlarından biri de, O'nda zikredilen bir konunun, birtakım vasıflarını belirtmek suretiyle, insanların akıllarına ve kalplerine daha iyi yerieştirmek gayesine yöneliktir. Tavsif etmesi; terhîb-terğîb, şer'î bir mese­leyi açıklama, övülen veya zemmedilen şahıs veya durumların evsafını belirtme vs. için olur.

 

"Hâsılı, Allah kimi doğru yola koymak isterse, onun kalbini İslâm'a açar." (En'âm, 6/125) âyeti nazil olunca Resûlullah Efendimiz (sas) buyurmuş ki: "Nur kalbe girince genişler ve açılır." Sordular: "Bu hâlin (dışarıda) görünen bir alâmeti var mıdır?" Efendimiz (sas): "Ebediyet yur­duna yönelmek, aldanma diyarından uzaklaşmak, ölüm gelme­den önce ölüme hazırlanmaktır." buyurmuştur.[57]

 

12.Temsillerle Açıklaması:

Meseller, Kur'ân-ı Kerim'de mühim bir yer işgal eder. Tezkîr, teşvik, zecr, ibret, takrir; mânâları akla yaklaştırma, mücerret mânâları hissedilir bir hale getirme, mesellerin faydalanndandır. Bu gibi hikmetlere binâen Cenâb-ı Hak kitabında birçok mesel îrad etmiş, ResûluUah Efendimizin (sas) beyanında da mesel önemli bir yer tutmuştur.

 

Câbir b. Abdullah anlatıyor: Bir gün ResûluUah (sas) yanı­mıza gelip şöyle dedi: "Rüyamda gördüm ki Cebrâîl baş ucum­da, Mîkâîl ayaklarımın yanında durup biri öbürüne diyor ki: "Şu zat hakkında bir mesel irâd et." Bunun üzerine şöyle dedi: "Ku­lağın işitsin, kalbin de iyice anlasın ki, seninle ümmetinin duru­mu şuna benzer: Bir hükümdar, bir mülk edinir, sonra da orada bir mesken bina ettirir, daha sonra da orada bir ziyafet tertip eder. Müteakiben bir elçi göndererek halkı ziyafete davet eder. Onlardan bir kısmı elçinin davetine icabet, bir kısmı ise onu terk eder. İşte Yüce Allah, o hükümdar; mülk, İslâm; mesken. Cen­net; ve sen de ey Muhammed (sas) elçisin. Senin tebliğine kulak veren, İslâm'a girer; İslâm'a giren de Cennet'e girer; Cennet'e giren de oradaki nimetlerden istifade eder."[58]

 

Bu mesel ile "Allah ınsanlan esenlik ve mutluluk ülkesine davet eder ve dile­diği kimseleri doğru yola iletir." (Yûnus, 10/25) âyeti açıklanmış olmaktadır.

 

D. Sahâbe[59] Devrinde Tefsir

Hz. Peygamber'den sonra tefsir sahasında en büyük rolü sahabe almıştır. Çünkü sahabe, sarsılmaz imânları, hâdiseleri izlemeleri ve sebeb-i nüzule vakıf olmaları sebebiyle Kur'ân'ı en iyi anlayan topluluk kabul edilmiştir. İslam'a davette, Hz. Peygamber'in ilk muhatabı olan bu muhterem zâtlar, kendi­sinden her zaman, imanlarını kuvvetlendirecek feyzi almışlar, gerek Kur'ân'ın, gerekse Hz. Peygamber'in (sas) emirlerine derhal itaat ederek, O'nun açıklamalarıyla, Hz. Peygam­ber'den Kur'ân'ın mânâsını ve tatbikatını öğrenmişler, öğ­rendikleri sûreyi ezberleyinceye ve anlayıncaya kadar üze­rinde durmuşlar, iyice bellemeden başka sûreye geçmemiş­lerdir. Zira onlar, Hz. Peygamberin (sas): "Sizin en hayırlınız, Kur'ân'ı öğrenen ve öğreteninizdir"[60]  hadisindeki öğrenme ve öğretmenin mücerret mânâda kullanılmadığını, öğrenilen ve öğretilen şeylerin muhtevasını bilme mânâsında kullanıl­dığını idrâk etmişlerdir.[61]

 

Yalnız hepsinin Kur'ân'ı anlamada eşit seviyede olmadıkları da gözlenmiştir. Sahabenin bilgi ve kültür yapısıyla Arap dil ve edebiyatına vâkıf olma hususundaki anlayış dereceleri, ayrıca Hz. Peygamber'in (sas) yanında devamlı bulunma veya bulu-namama durumları böyle bir anlayış farklılığını zorunlu kılmıştır. Bunun için de en bilgili ve en kültürlü olanlar tefsir ile meşgul olabilmişlerdir. Çünkü bu mühim iş için Arap diline iyice vâkıf olduktan başka eski Arap edebiyatını, yani eski Arap şiirini de iyi bilmek lazımdır. Zira eski Arap şiirinde kullanılmış bulunan bazı garib kelimeler Kur'ân-ı Kerim'deki bazı kelimelerin anla­şılmasına yardım edebilirdi. Araplann hayatını, âdetlerini hatta Yahudi ve Hıristiyanların o zamanki vaziyetini bilmek tefsir için çok faydalı idi. Tabiatıyla, böyle mücehhez sahâbilerin sayısı da mahdut idi.[62]

 

Sahabe, Kur'ân âyetlerini tefsir ederken Kur'ân'ın kendi be­yanına ve Hz. Peygamberden (sas) işittikleri ve gördükleri bir şey olup olmadığına bakıyorlardı. Hakkında nass mevcut olan­lar üzerinde konuşmuyorlardı. Bunların dışındaki tefsirine ihti­yaç duyduklan ayetlerin açıklanmasında re'y ve içtihada başvuruyorlardı. Bu arada diğer ilahî kitaplara ve Ehl-i Kitab'a da müracaat etmişlerdir. Ancak Isrâiliyyat denilen bu bilgileri al­mada Kur'ân ve Hadîs'i birer tashih kaynağı görerek, onlara muhalif olan bilgileri bir tarafa bırakmışlardır. Çoğunlukla âyet­lerin sebeb-i nüzullerini anlatmak suretiyle tefsir yapmışlardır. İçtihatla yaptıkları tefsirde dil ve din yönü ağırlık kazanmıştır. Ayetteki müşkili halletmek için farklı metotlar takip ederek farklı görüşleri ortaya koymuşlardır.[63]

 

Netice olarak sahabe efendilerimiz tefsirde şu metodu izle­mişlerdir:

1.Kur'ân'ın Kur'ân'la tefsiri,

2.Kur'ân'ın sünnetle tefsiri,

3.Kendi re'y ve içtihatları ile yaptıklan tefsir.

 

a. Sahabe Tefsirinin Özellikleri

Sahabe döneminde Kur'ân'ın bütünü, bugünkü mânâda tef­sir olunmamıştır. Onlar, vahiy ve nüzul döneminde yaşadıkları için, Kur'ân'dan sadece kendilerine muğlak olanları tefsir etme ihtiyacı duymuşlardır. Tefsir faaliyetinin genişlemesi ve bu mâ­nâda her ayetin tefsir edilmesi, insanların Allah Resûlü'nden zaman itibariyle uzaklaşmasıyla kapalılığın tedricen artması sonucu ortaya çıkacak olan bir keyfiyettir.

 

Hz. Peygamberle (sas) beraber yaşayan sahabe için O'nun sîreti ve şer'î hükümleri tatbiki canlı bir örnekti. Bundan dolayı genelde fıkhî meseleleri bildiklerinden sahabenin tefsirinde fıkhî hüküm istinbâtı nâdirdir.

Ashabın akidesi temizdi ve itikâdî konularda ihtilafları yoktu. Istikâmetlerindeki aynılık ve fikirlerinin birbirine yakınlığı sebe­biyle Kur'ânî mânâları anlamada ihtilafları çok azdı. Buna bağlı olarak tefsirleri de kelâmî görüşlerden uzaktı.

Temel karakter olarak sözlü rivayete dayanması ve baştan sona ayet ayet bütün Kur'ân'ın tefsir edilmeyip sadece zama­nına göre müphem ve mânâsı kapalı bulunan ayetlerin tefsirini ihtiva etmesine bakılarak Peygamberimiz (sas) ve Sahabe dö­nemleri "Tefsirin Birinci Merhalesi" kabul edilmektedir.[64]

 

b. Sahabe Tefsirinin Bağlayıcılığı

Kur'ân tefsirinde Sahabeden nakledilen rivayetlerden müs-tağnî kalınamaz. Bir âyetin izahında, sahîh olarak sahabeden gelen bir tefsir varsa, tefsircinin bu rivayeti bırakıp kendi görü­şüyle tefsir etmesi doğru değildir. Çünkü Allah'ın Kitabını ve O'ndaki sırları O'nlar daha iyi bilir. Sahabe "ResûluUah böyle buyurdu" diyerek sözü ResûluUah'a isnat etmese de Onların sözü, nüzul sebebi ve benzeri konularda merfû[65]  hükmündedir. Dolayısıyla içtihat edilmesi mümkün olmayan yerler ve sebeb-i nüzul ile ilgili konularda sahabeden gelen tefsiri almak şarttır.[66]

Fikir yürütülmesi ve içtihat edilmesi mümkün olan yerlerde ResûluUah'a (sas) isnat edilmediği takdirde sahabe sözü mev­kuf[67]  kabul edilir. Böyle bir tefsirin bağlayıcılığı hususunda ihtilaf vardır. İlim adamlarının bir kısmı, sahabenin mevkuf tefsirini almanın vacip olmadığı görüşündedir. Zira sahabe bu tefsiri ref etmeyince, içtihat ettiği anlaşılır. Müçtehit ise doğruyu bulabile­ceği gibi, hata da edebilir. Bir grup ilim adamı ise, sahabenin bu tefsirini almanın vacip olduğu kanaatindedir. Çünkü Saha­benin bu tefsiri, ResûluUah'dan işitmiş olması muhtemeldir.[68]

 

Hanefî imamlarına, -başlangıçtaki görüşüne göre- İmam Şa­fiî'ye, bir rivayette İmam Mâlik'e ve İmam Ahmed b. Hanbel'e göre Kitab, Sünnet ve İcma'da hükmü bulunmayan konulardaki Sahabî Kavli, hüccettir; bağlayıcı bir delildir. Dolayısıyla Onlara dayanan mevkuf rivayetleri başka içtihatlara tercih daha uygun olur. Kendi re'yleriyle tefsir etseler bile Onların görüşü başkala-nnınkinden daha isabetlidir. Çünkü sahabe, lügat ehli olmak, ResûluUah'm sohbetine mazhar olmak ve O'nun ahlakıyla ahlâklanmak, şeriatın maksatlarını ve insanların maslahatlarını, mükellefiyete esas olan halleri ve bu hallerin karinelerini en iyi bilmek vb. üstün özellik ve avantajlara sahiptirler.[69]

 

Kısacası, nüzul sebepleri, Kur'ân'ın müphemleri ve âhiret ahvâli gibi içtihat edilmesi mümkün olmayan konularda sahabe tefsiri bağlayıcıdır, yani delil olarak kullanılması gerekir. Ancak içtihat edilmesi ve fikir yürütülmesi mümkün olan ve aynı za­manda Resûlullah Efendimiz'e (sas) herhangi bir yolla isnat edilmeyen yerlerde ise, çoğunluğun kanaatine göre sahabe tefsiri tercih sebebi olmakla biriikte bağlayıcı değildir.[70]

 

Sahabe tefsirinin önemine binâen bazı kimselerin, kendi ka­naatlerine meşruiyet kazandırmak için onlan İbn Abbâs'a isnad ettikleri bilinmektedir.[71]  Te'lifi mümkün olmayan alternatif gö­rüşlerin İbn Abbâs'a dayandırılması bu yargıyı güçlendirmektedir.[72]  İmam Şafiî'nin, "Tefsirde İbn Abbâs'tan yüz kadar hadîs gelmiştir." dediği rivayet edilmektedir.[73]  Bu rivayet gayet dikkat çekicidir. Çünkü İmâm Şafiî'nin İbn Abbâs'tan gelen yüzden çok daha fazla rivayetten habersiz olması mümkün değildir. İsmail Cerrahoğlu, sözkonusu rivayetle ilgili olarak, yerinde bir tespitle kanaatini şöyle dile getirir: "...(Şafiî'nin bu sözü), İbn Abbâs'a atfedilen tefsir rivayetlerinin şüphe ile karşılandığını gösterir."[74]  Bütün bunlardan sonra söylemek istediğimiz husus; herhangi bir âyetin tefsiri ile ilgili olarak sahabeden gelen riva­yetlerin senedinin sıhhatine bakılması meselesidir. Zira nakledi­len haberler, senedinin sağlamlığı ölçüsünde bağlayıcılık ifade eder.[75]

 

Sahabeden, Kur'ân tefsirine dair en çok rivayette bulunan ve tefsir alanında ün kazanan şu kişileri sayabiliriz:

a. Alib.EbîTâlib (40/660).

b. Abdullah b. Mes'ûd (32/652). cUbeyyb.Ka'b (30/650).

d. Abdullah b. Abbâs (68/687).

e. Ebû Musa'l-Eş'arî (44/664). f.Zeydb. Sabit (45/665).

g. Abdullah b. Zübeyr (73/692)[76]

 

Sahabe içerisinde tefsirle ilgili yapılan nakil ve dirayet açı­sından ilk sırayı Abdullah b. Abbâs almaktadır. Kendisine isnâd edilen rivayetlerin çokluğu ve çeşitliliği O'nun ilminin genişliğini ve derinliğini ortaya koymaktadır. Bu yüzden olmalı ki, İbn Mes'ûd O'nun hakkında: "Evet İbn Abbâs Kur'ân'ın tercümanı­dır." demiştir.[77]  İbn Abbâs'tan sonra tefsirde adından en çok söz ettiren sahâbi, İbn Mes'ûd ve Ubeyy b. Ka'b'tır.

 

E. Tâbiûn[78] Devrinde Tefsir

Gerek Hz. Peygamber (sas), gerekse dört halife devrinden i-tibâren, yeni fetihlerle İslâm devletinin sınırları Arap yarımada­sını aşmıştı. Fethedilen her beldeye İslâm'ı öğretmek için mual­limler, asayişi temin etmek için de valiler görevlendiriliyordu. ResûluUah zamanında Muaz b. Cebel'in Yemen'e, Hz. Ömer döneminde de Abdullah b. Mes'ud'un Irak'a muallim olarak gönderilişini burada misâl olarak zikredebiliriz. Bu şekilde muh­telif şehirlere dağılan sahabe, oralarda ilmî hareketlere başla­mıştı.

 

İslâm dininin hükümran olduğu beldelerde, sahabenin gü­zide bilginleri, tedris halkalarını kuruyor ve etrafına toplanmış olan tâbiûndan öğrencilerine Kur'ân'dan anladıkları ve Hz. Peygamberden (sas) öğrendikleri tefsiri öğretiyorlardı. Bilhassa müslümanlann yaşadıkları bir çok bölgede, fitnenin zuhûruyla ihtilafların artması, görüş ve kanaat farklılıkları neticesinde grup­ların ortaya çıkması, her grubun, haklılığını ispat etmek için öncelikle Kur'ân'a sanlması, bazen yanlış ve bozuk te'viUerle halkın yanıltılmaya çalışılması... gibi nedenler, sahabeden bazı­larının yaptığı üzere, Kur'ân'ın tefsiri hakkında ihtiyatlı davran­mak ve mes'ûliyetinden korunmak gayesiyle tâbiûndan bazıla­rının da karşı çıkmasına rağmen Kur'ân'ın ma'kûl ve doğru bir şekilde tefsir edilmesine şiddetli ihtiyaç duyuluyordu. İşte bu ve buna benzer daha başka sebeplerden dolayı Sahabenin ileri ge­len âlimlerine müracaat sıklaşıyor, onların çevrelerinde Kur'ân ve hadîs tedrîs ediliyordu.[79]

 

Bu tedrîs neticesinde genel olarak "Mevâlî" adıyla anılan ve Arap olmayan kişiler[80] sahabeden ilim almışlar ve özellikle tefsir alanında temayüz etmişlerdir. Tabiîler içinde tefsir ve fıkıhta öne çıkan Nâfi', İkrime, Atâ, Saîd b. Cübeyr ve Hasan Basrî gibi şahıslar, tefsirde meşhur sahâbilerin mevâlisi olarak anılmakta-dıriar. İşte bu ve benzeri kimseler, eski din ve kültürierinin de belli ölçüde tesiri altında kalarak, İslâmiyeti Araplardan farklı bir biçimde anlamışlar, bu anlayış farkları yüzünden tefsirde önemli hareketlerin başlamasında etkin rol oynamışlardır.

 

Bu faaliyetin tabiî sonucu olarak, hocaları sahâbîler, öğren­cileri tabiîler olan mektepler oluştu. Sahabenin en yetkili şahsi­yetlerinin kurduğu ve tâbiûndan meşhur müfessirierin yetişmiş olduğu tefsir ekolleri şunlardır:

 

1. Mekke Medresesi/Ekolü:

Bu medrese/ekol, Mekke'de te­sis edilmiş bir ekoldür. "İlim denizi" ve "Tercümânu'l- Kur'ân" unvanının sahibi olan Abdullah b. Abbas (v. 68/687) tarafından kurulmuştur. Kur'ân tefsirinin pîri olan bu sahâbînin kurmuş olduğu tefsir ekolü hakkında İbn Teymiye: "Tabiîler içerisinde tefsir yönünden en önde gelenler Mekke ekolünün yetiştirdiği müfessirlerdir. Çünkü onlar İbn Abbâs'ın talebeleridir." diyerek söz konusu ekolün, diğer ekoller arasındaki yerini ortaya koy­muştur. Bu ekolün yetiştirdiği en seçkin öğrenciler şunlardır: Saîd b. Cübeyr (v. 95/714), Mücâhid b. Cebr (v. 103/721), İkrime (v. 105/723), Atâ b. Ebî Rabah (v. 114/732), Tavus b. Keysan (v. 106/724).

 

2.  Medîne Medresesi/Ekolü:

ResûluUah Efendimizin (sas) vefatından sonra, ashabın uzun zaman aynlmayıp bu mukad­des şehirde ikâmet etmesi ve âlim sahâbîlerin sayı itibariyle diğer ilim merkezlerine nispetle burada daha fazla olması, söz konusu ekolün değerini ortaya koymaktadır. Medine'deki sahâbîler bu şehirde kaldıklan müddetçe kendilerinden sonra gelenlere Allah'ın kitabını ve Hz. Peygamber'in sünnetini öğ­retmeye çalışıyorlardı. Medine medresesi, Medine'nin en büyük âlimlerinden olan Ubeyy b. Ka'b (v. 30/650) tarafı